Ön Söz
Şu an 82 yaşında olan Dag Solstad ve okurlar için Bjørn Hansen’in macerası 1992’de, “On Birinci Roman, On Sekizinci Kitap”la başlar. İkinci kitap “17. Roman” 2009’da, son kitap olan *“Bjørn Hansen’e Dair Üçüncü ve Son Roman”*sa 2019’da yayımlanır. Tamı tamına 27 yıl vardır ilk ve son kitabın arasında! Dag Solstad da yaşlanmıştır, Bjorn Hansen de okurlar da. Hepsi değişmiş, gelişmiş ve dönüşmüştür. Ben de tesadüfen, yayınevlerinin neleri bastığını kontrol ederken gördüm bu ilgi çekici romanları ve okumak istedim (çağımızın güzelliği işte, tek tıkla bilgi kapına geliyor). Roman okumayı çok özlemiştim çünkü uzun zamandır kurgu dışı okumalar yapıyordum. Yakın zamanda da yabancı bir çağdaş yazar okumadığım için heyecanlıydım, Dag Solstad ve Bjørn Hansen hakkında neredeyse hiçbir şey bilmemenin oldukça keyifli olacağını umuyordum. Tabii Norveç edebiyatının en prestijli (öyle diyorlardı, bunu biliyordum) yazarlarından birini keşfetmek de ayrı bir keyif olacaktı. İlk başta pek sevmedim aslında. Sade üslubu, uzun cümleleri her ne kadar güzel gelse ve Banu Gürsaler Syvertsen harika çevirmiş olsa da gayet normal bir roman gibiydi. Romanı yorumlamanın keyfine varınca, zamanla Bjørn Hansen ve dünyası hakkında daha çok şey keşfedince pek verimli bir hâle geldi. En nihayetinde beni büyüleyen bir roman oldu.
Bu 27 yıllık serüven süresince bir edebiyatçı olan Solstad’ı incelemek büyük zevkti. Bjørn Hansen’i zamanla hem okurlar hem de Solstad daha fazla tanır, tıpkı Anna Karenina’da Tolstoy’un yaptığı gibi. Aynı şekilde Solstad’ın üslubundaki değişimi de görürüz. Örneğin ilk romanda daha çok eylemler üzerinden konuyu anlatan, mekânlara pek değinmeyen Solstad, ikinci romanda daha fazla doğa ve çevre tasfirini tercih eder, üçüncü romanda ise hem çevreyi daha açık tasfir eder hem de daha çok diyaloğa yer verir. Karakterin içine de daha fazla girmiştir. Değişmeyen kilit noktaları da vardır, örneğin sadeliği ve akıcılığı. Bu devinimi gözlemlemek hem okur için hem de yazar için bir ayrıcalıktır şüphesiz. Ayrıca, romanları okurken eş zamanlı olarak onlar üzerine yazdım, dolayısıyla okurken ben de ileride ne olacağını bilmiyordum. Neleri keşfettiğimi sizin de net bir şekilde göreceğinizi umuyorum. İncelemeyi okurken keyif ve verim almanız, düşüncelerinizin yeni düşünceler doğurması dileğiyle.
On Birinci Roman, On Sekizinci Kitap
Roman, Bjorn Hansen’in (kolaylık olsun diye Bjørn ya da Schiøtz diye yazmayacağım) Kongsberg tren istasyonunda oğlu Peter’i beklemesiyle başlar, tabii biz bu kişinin Peter olduğunu bilmeyiz. Turid Lammers’ten ayrılalı on dört yıl olmuştur ve ilk ve son kez onun neler okuduğunu görürüz.
İlk soru şüphesiz “Bjorn Hansen kimdir ve neden eşini aldattı, iki yaşındaki çocuğunu bıraktı?” olur okuduğumuzda. Burada, kendisinin de söylediği şekilde, kilit nokta *“macera”*dır. O, Lammers’in dairesine yaptığı gizli ziyaretlerle mutlu olur, hayatı o güne dek hiç bu kadar yoğun yaşamadığını iddia eder. Yine de bunun çalıntı bir mutluluk oyunu olduğunu bilir.¹ Her şey başıboş ve monoton olunca başvurulacak tek yer aşk olur fiziksel dünyada, zihin dünyasında da kitaplar. Aslında neyi sevdiğini de pek bilmez Turid Lammers’te. Sadece Fransız çekiciliği olan, estetiğe çok değer veren, tiyatro kulübünden de anlaşılacağı üzere her daim ön planda olmaya çalışan bir kadındır. Yerli yersiz gülerek, Bjorn Hansen’e kıskançlık sancıları çektirerek hareket eder fakat ona sadıktır, zaten karakterimizi sevgilisine bağlayan budur.
Bjorn Hansen kendini ağırkanlı, içe dönük ve spontane hareket etmeyen bir insan olarak görür² fakat son kısmı pek de doğru değildir. Turid Lammers’in Bjorn Hansen’e “Vergi Müdürü” olma teklifi ve onun kabul etmesi, ileride bir anda baba rolüne bürünmek istemesi ve Büyük Ret planının büyük bir kısmının yeterince planlanmamış olması onun pek de “spontane hareket etmeyen” biri olmadığını doğrular niteliktedir. Tiyatro kulübü bile öyle olur. Oradayken Bjorn Hansen, bu dünyanın içinde yeniden bir “macera” bulur aslında; çekici olan budur. Bu yeni uğraşla birlikte insanlarla tanışır, banal operetler düzenler ve nihayetinde sever orayı. Benim aklıma istemsizce şöyle bir soru takıldı: Ülkemizde herhangi bir yerde hem Vergi Müdürü olup insanlara haciz koyan hem de tiyatro kulübünde güzel operetler, kötü Ibsen oynayan bir insan olsaydı, ona nasıl davranırdık? Bence bu hem iş ahlâkı hem de hoşgörünün konusu, bilmem siz ne düşünürsünüz?
Turid Lammers ânı yaşayan biridir, anda var olur, ışık saçar ve kaybolur.³ Hayatına hiçbir yön vermez, hiçbir plan yapmaz (zaten çiçekçi dükkânı konusu da bunu belli eder) fakat aksine Bjorn Hansen, her ne kadar zaman zaman spontane hareket etse de tamamen plansız değildir, düşünüp taşınır. Her şeye rağmen o da kendini kandırır, oğlu yanındayken de oğlu hakkındaki düşüncelerinden kaçınır, örneğin her şeyi bedava halletmesinden rahatsız olsa da sorun yokmuş gibi davranır. Kendini kandırma olgusu en net Turid’le ilişkilerinde görülür: “Yani Bjorn Hansen biliyordu. Ne yaptığının farkındaydı. Turid Lammers’le Kongsberg’de yaşamaya kararlıydı. Kongsberg’de vergi müdürü olarak çalışacak, boş zamanlarını amatör tiyatro yaparak değerlendirecekti. Turid’e duyduğu aşk öylesine güçlüydü ki kıskançlık onu çıldırtabilirdi. Kapıldığı cazibeyi tüm yoğunluğuyla yaşayabilmek için terk etmemiş miydi her şeyi?”⁴ Aslında iletişimsizlikleri baştan beri vardır, birlikte tiyatro dışında doğru düzgün bir şey yapmazlar bile. Tiyatro da iletişimsizliklerini açığa vurur çünkü ortak bir sorun belirmiştir: kıskançlık. Ortak bir sorun olunca ve iletişimin frekansını tutturamayınca, çoğunlukla her şey daha can sıkıcı olur. Turid oldukça müstehzi, Bjorn ise içe kapanıktır. Belli bir süre sonra da Bjorn, bu işin böyle devam etmeyeceğini fark edip onu terk eder zaten.
Dag Solstad, Bjorn’ün duygularını Dostoyevski edasıyla delmez, genellikle portreyi betimler sadece. Bu da okuru daha çok şaşırmaya, düşünmeye iter. Her ne kadar romanın geneline bu durum hâkim olsa da Dr. Schiotz’ün yanında muayene olduğu bölümler (ve son bölümler) istisnadır. Burada Bjorn, hayattan bir şeyler beklediğini fakat onun “kendisine sorduğu tüm soruları cevapsız bıraktığını” belirtiyor, farklı temennileri olduğunu, başıboş hissettiğini ilk kez burada açığa çıkarıyor. Neden Dr. Schiotz’ün yanında peki? Büyük Ret planını açığa çıkarmadan önce muhtemelen onunla daha samimi olmak istiyordu, dolayısıyla böyle bir şey seçti. Ölmeden önce bir şeyler, bir heyecan, farklı bir tat yaşasın istiyordu belki de?..
Büyük Ret planını gerçekleştirmeden önce ona başka bir tutunacak dal görünür: babalık. Peter Korpi Hansen, optometri okumak için Kongsberg’e gelecektir ve yıllardır görmediği babasının yanında kalacaktır. Babası ise “çok sevinçli ve heyecanlıdır, yaşamı baştan aşağı değişecektir.”⁵ Bjorn Hansen için tutunacak başka bir dal bulunur! Önce aşk, sonra tiyatro ve vergi müdürlüğü, şimdiyse babalık (Büyük Ret askıya alınır)! Bu da spontane gelişir çünkü Bjorn’ün amaç saplantısı, Raskolnikov’unkine benzer. Raskolnikov’un bir amacı vardır, Napoléon olmak ister fakat hayat onu bambaşka yerlere savurur. Bjorn Hansen’in ise amacı belli değildir, hayatın ittiği seçeneklere tutunur, çoğundan düşer. Babalık seçeneğine de amaç gözüyle baktığı bellidir: “’Evde bir delikanlıyla yaşamak kolay olmayabilir’ diyordu öylesine söylermiş gibi bir tavırla ya da optometrist olmak üzere alacağı eğitimin ‘yeterince iyi’ bir eğitim olup olmadığını sorguluyordu. Sanki on sekiz yıldır hiç üstlenmediği baba rolüne hazırlanıyormuş gibiydi ve çevresindekileri de bunun esas rolü olduğuna ikna etmeye çalışıyordu.”⁶
Dag Solstad’ın bile gençlere az ya da çok garezi vardır sanki. Romanda, Bjorn Hansen’in ağzıyla oğlunun klişe bir genç olduğunu, tüm gençlerin aynı şekilde giyindiklerini ve herkesin belli bir kayıtsızlık, rahatlık ve kendiyle meşgul olma mesajları verdiğini söyler.⁷ Günümüz için de pek de farklı değil gibidir, ne dersiniz? Bjorn Hansen’in geride kalmış, eskimiş ve ön yargılı biri olduğunu en iyi anladığımız sahne, Peter’in, çantasından kırmızı bir Ferrari posteri çıkarması ve onu asmasıdır. Bu sahnede Bjorn Hansen o kadar şaşırmış ve bir yandan da etkilenmiş görünür ki arada kaldığı, gençlerin arzularına pek akıl erdiremediği aşikârdır.
Devamında Bjorn Hansen’in iletişimsizliğini ve insan ilişkilerinin absürtlüğünü çok güzel bir şekilde vurgular Solstad. Kahramanımız, hatalarından ve Peter’in kayıtsızlığından dolayı kendini “baba” rolüne sokamaz, dolayısıyla Peter’den epeyce rahatsız olur. Öyle rahatsız olur ki onun her şeyi bedava elde etmesi, “sosis ve biftek” yemesi sıkıntılı bir hâl alır. Bir pazar akşamüstü eve uğrayıp oğlunu sosis kızartırken görünce şaşırır, sosyal olmamasına üzülür fakat yine de umursamaz, dolayısıyla oğlunu yemeğe bile davet etmez. Belki de romanın en rahatsız edici yerlerinden biridir bu bölüm, iletişimsizliğin trajikomikliğini yalın bir şekilde anlatır.⁸ Peki suç kimdedir, Peter’de mi, babasında mı yoksa her ikisinde mi?
Peter’in üst perdeden konuşması, “baba” dememesi ve yalnız olması belki de babasız kalmanın etkisidir? Annesine güçlü görünmek için her daim “doğru ve güvenli kararları veren, güçlü biri” portresi çizmek istemiş, sonrasında da bu portreden çıkamamış, sıkışıp kalmıştır? Ne de olsa insan hayatta, sadece onun tecrübelerine ortak olacak bir insan değil, aynı zamanda ona danışmanlık edecek, tecrübelerini aktaracak, onu dizginleyecek bir insan da arıyor. Peter’i de bu yoksunluk kısıtlamış olabilir, annesini ve üvey babasını tanımıyoruz ne de olsa.
Sonuç olarak Peter, babasını rahatsız eder ve babası da yine kendini düşünüp “Büyük Ret” planını uygulamak için Litvanya’ya gider. Kendini bilerek tekerlekli sandalyeye mahkûm eder! Evet, çılgınca planı aynen budur. O, maceraları, kaderin götüreceği yerlere kapılıp gitmeyi ve mantıksız şeyleri sever fakat bunu neden yapmıştır? Sadece mantıksız olduğu için mi? Peki Dr. Schiotz neden bunu yapar? Önceden söyledikleri gibi belki de bunu bir “oyun” olarak görürler? Ama bence Bjorn Hansen bunu yaparken şunu amaçlar: Her fiilin yalnız başına yapılmasının, bazen de yapılmasının reddi. Evet, her şey daha zor olur aslında fakat fiillerinin çoğunda yardım alır, yalnız kalmaz ve en önemlisi amacına başkalarını alet eder. Romanın sonunda da Herman Busk’ü alet etmek ister (kelimenin tam manasıyla) fakat edemez. Dr. Schiotz de para ya da eğlence için bu işe ortak olur, zaten uyuşturucu alıyordur, neden başka bir işten korksun ki? Belli ki garantici değildir. Nihayetinde Bjorn Hansen, sakat değilken tekerlekli sandalyeye mahkûm kalır. Hayat, bir kez daha sorduğu soruyu, girdiği macerarları cevapsız bırakır. Bakalım ileriki maceralarda bir cevap alacak mıdır?..
“Evindeydi. Kendine ait apartman dairesinde. Bir tekerlekli sandalyede. Kongsberg Vergi Dairesi eski müdürü. Elli bir yaşında. Günler geçip gidiyordu. Zaman ilerliyordu.”⁹
17. Roman
- Roman, tıpkı kendinden önceki roman gibi, Bjorn Hansen’in tren garında beklemesiyle başlar. Önceki romanda Kongsberg’e yol alırken bu romanda da oğlunun yanında, Bo’ye (Bø) yol alacaktır. Bir yandan çarpıcı bir yandan da beklenilen şey ise Bjorn Hansen’in tutuklanmasıdır. Herman Busk’ün evinde bıraktığımız, yakalanmak için bir nevi dua eden, aletini tutuyor olan kahramanımız nihayet yakalanmıştır! Hem de gerçekten komik bir şekilde, kendisinden işkillendiği için onu kontrol etmeye polisle birlikte gelen yardımcısı, kahramanımızı mis gibi bir duştan çıkarken görür. Akıllarda hâlâ aynı soru vardır aslında: Bjorn Hansen neden böyle bir şey yapmıştır?
Kendi Çelik Küp’ünde inzivaya çekilen Bjorn Hansen, kimseyi istemez çünkü afişe olmuştur. Artık hayat bitmiştir. Büyük Ret’i, nihai planı mahvolmuştur! İleride dediği gibi, afişe olmasaydı şu an Tanrı’sıyla baş başa kalıyor olurdu. Tekerlekli sandalyesinde, kitaplarıyla… Şimdiyse yalnız, yalıtılmış, utangaç ve yerine getirmediği sorumlulukları, zedelenen itibarı yüzünden ezilmiş bir adamdır sadece. *“(…) her şeyden önce fiziksel olarak Çelik Küp’ün içindeydi. Yalnız. Tek başına. İfşa olduktan sonra. Nihai çöküntü ve karar. Asla iyileşmeyecek olan yara. İfşa edilmiş olmak. Her şeyin bitmesi.”*¹⁰ Hapishaneden çıkınca da yalıtılmış hayatını düşünen Bjorn Hansen, yine de yaşamaya devam eder, hem de tasasızca. Peşine takılmış “mahkûm promosyonu” da yabancı arkadaşları da sadece kısa süreliğine mutluluk sağlar fakat gelip geçicidir yine de (“mahkûm promosyonu” bölümleri gayet komikti, Dag Solstad mizahı çok güzel harmanlamıştı bu bölümlere. Hâlâ “mahkûm promosyonu” demek komik geliyor). Herman Busk’ü, en yakın arkadaşını kabul etmez ve en önemlisi oğlundan, artık kırk yaşına gelmiş oğlundan gelen mektupları da açmaz! Evlenmiştir ve ileride çocuk yaptığını, bir torunu olduğunu da öğrenecektir.
Neden böyle yapar Bjorn Hansen, nasıl bu kadar vurdumduymaz olabiliyordur? Nasıl her şeyi geride bırakmayı beceriyordur? Kaçabiliyordur Bjorn Hansen, en önemli özelliklerinden biri de budur: arkasına bakmadan kaçmak. Hemen şu cümleyi defterime yazdığımda henüz sayfa 35’ti ve romanın sonunda çok şaşırdım! Evet, gerçekten de kaçmaktı onun kilit özelliği. Mektuplardan, ziyaretçilerden, “mahkûm promosyonu”ndan, tekerlekli sandalyeden… En önemlisi, “hayatın sorularına cevap vermediğini” düşünmesine rağmen (geçen kitapta) aslında o hayattan kaçıyordur. O, gerçekten “Doğu’nun İncisi”nde çalışmak için mi yaşıyordur? Garip adamlara ekonomik danışmanlık yapmak için ya da? Yaşlanınca kendini daha net görüyor gibidir, örneğin yalnızlığını ya da “yıllardır ruhunu yitirmiş bir adam olduğunu”¹¹ fark eder. Bunun hakkında bir şey yapmaz ama. Oğlunu ziyaret edince, onun büyüdüğünü, çok güzel, “modern ve şaşaalı” bir dükkâna sahip olduğunu görünce de gurur duyar fakat hiçbir şey söylemez.
İletişimsizlik bitirmiştir Bjorn Hansen’in hayatını aslında, içini dökememek, hep gelip geçici şeylere odaklanmak bitirmiştir. Her ne kadar kitaplar, arzular ve hedefler değerli olsa da söylemek istediklerimizi söyleyemiyorsak, sevemiyorsak, ailemizin, çevremizin huzurunu duyamıyorsak neden yaşıyoruz ki? Bjorn Hansen bunu görmez işte, düşünmez de muhtemelen. Kafası valizle, giysiyle, nasıl bir izlenim verdiğiyle, yük olup olmamasıyla doludur. Aslında, tamamen haksız değildir. Peter’e babalık yapmamıştır ve hapse girdikten sonra 18 yıl boyunca onunla doğru düzgün iletişime bile geçmemiştir. İşte bu sorumluluğun yükünü alamaz, “Ben babalık yapmadım hiçbir zaman, üzgünüm!” diyemez Bjorn Hansen, “Neden bundan bahsetmiyoruz? Mahkûmiyetimden, babalığımdan, sizden?” Gerçekten de bir yüktür yalnızca. Peter’in eşi Thea da bilir bunu, o yüzden romanın sonunda “Geçmişten gelen nahoş bir esintisin sen.” der.¹²
Peter’in babasını evine davet etmesi, onu görünce hâlâ mutlu olabilmesi bile çok değerli bir şeydir. Bjorn Hansen bunun üstüne gidemez işte, bu inceliği, sorumluluğu kaldıramayacağına tamamen emin olur. İşte bu yüzden Wiggo’yu düşünmek ona mutluluk verir, hatta mutluluk veren sadece odur. Zaten bu konuları konuşmama çizgisini kendisinin belirlediğini de kendine itiraf eder: “Oğlumla ve eşiyle uzlaşamadığıma göre bari her şeyden habersiz bu çocukla uzlaşıyor olduğumu hayal edeyim. Niçin on sekiz yıl önce hüküm giydiğim suç hakkında konuşamıyorum? Niçin onlar bu konuyu konuşmuyorlar? Konuşamıyorlar çünkü ben konuşamıyorum.”¹³ Tek çıkış yolu Wiggo gibidir, tek umut. Evlerinde geçirdiği süre boyunca kimse onunla geçmişi hakkında konuşmaz, mahkûmiyetini, Büyük Ret’ini deşmez. Sahi, yazının başında belirtildiği gibi, neden böyle bir şey yapmıştır? Kendisi de bilmiyordur bunu sanki, tıpkı Turid Lammers’e kapılıp gitmesi, vergi müdürlüğüne alışması gibi bu da “spontane” gelişmiş gibidir. Nitekim hapishanedeki memurlara da bir şey demez, diyemez. Kendisi, daha sonra, bunu varoluşu redde ve protestoya bağlar. Tanrı’sıyla baş başa kalma planı işlemez, o da işlemeyeceğini biliyordur. “Her fiilin yalnız başına yapılmasının, bazen de yapılmasının reddi.” demiştim hatırlarsanız, aslında sorumluluğun reddi. Tıpkı şu anki hayatındaki gibi. İnanmayan Bjorn Hansen’in Tanrı’sı reddetmektir belki de ve belki de onun hep aradığı, kaderin, Tanrı’sının, hayatın verdiği o cevap budur?..
Peter de eşi de konuşabilirdi aslında bu konular hakkında, onu yatıştırabilirlerdi. Onu istemiyorlarsa bile, Thea’nın işini sormayı bile sorun eden bu adamı rahatlatmak için bir şeyler çıtlatabilirlerdi. Tek çıtlatma, Thea’nın sorusu (belki de Peter yapmalıydı!), hayal kırıklığıyla sonuçlanır ve Bjorn Hansen de hemen tetiklenir. Oğlundan yine kaçar, tıpkı o 2 ve 20 yaşındayken yaptığı gibi. İletişimsizlik, kaçma arzusu, hayatın belirsizliği tek bir noktada toplanır: Bjorn Hansen’de pişmanlık, geride kalanları düşünme diye bir şey yoktur. Hayat, hayatın verdiği cevaplar. Cevaplara verilen tepkiler, önüne bakmak. Kaç yaşında, nerede olursan, ne yaparsan yap. Sorumluluk almamanın, reddetmenin (Büyük Ret’in), iletişimsizliğin, sevgisizliğin, yalnızlığın ve hayatın, ilişkilerin ne kadar garip olduğunun öyküsü bu aslında. En ironiği de Bjorn Hansen gözlerimizin önünde bunları yaparken kendimize “Ne yapıyorum ben? Ne arzuluyorum? Ağzımdan, zihnimden neler dökülüyor?” diye sormamak olurdu herhalde.
“Kopuk bir ilişkinin düzelmesi arzu edilen bir şeydir ama akla getirilmemesi gerekir. Çünkü böyle bir durumda Bjorn Hansen’de var olmayan şeyin, pişmanlığın mevcudiyeti esastır. Oysa Bjorn Hansen’de pişmanlığın zerresi yoktur. O hiçbir şeyden pişman değildir. Pişmanlığın duygu yükü ona göre değildir. O yerlerde sürünemez. Boyun eğip suçunu kabul edemez. İnsan içinde gözyaşı dökemez. Daha önce reddettiği bir şeyi zorla kabul ederek kendini küçük düşüremez. İşte öldürücü gerçek budur. Bjorn Hansen pişman olamaz. (…) Bir hayat boşa harcanabilir ama asla pişman olunamaz. Duygusallıkta Bjorn Hansen’i hiç etkilemeyen bir şey vardı. Bjorn Hansen duygusallığın kendisini etkisi altına almasından kaçınıyordu. Zira insanın kendini duygusallığa kaptırması hepimizin içinde derinlerde yatan uzlaşma özlemini tetikleyebilirdi.”¹⁴
Bjørn Hansen’e Dair Üçüncü ve Son Roman
Bu sefer romanımız, Bo’den kaçan Bjorn Hansen’in evinde, yaklaşık 77 yaşındaki yaşlı bir adam olarak yaşamasıyla açılır. Bu sefer yolculuk yoktur! Yolculuğunu yapmıştır zaten, oğlunu bir kez daha ekmiştir. Torununu ve gelinini de yüzüstü bırakmıştır. Yolculuğun bittiği kitap kapaklarından da belli olur: İlk iki roman yolculukla, bavulla, zarif valizlerle geçer, bu romandaysa kitap ve makas vardır. Dolayısıyla Bjorn Hansen’in yolculuğu bitmiştir, son istikamet ölümdür. “Kendisinin münferit bir vaka olmadığını” içselleştirmeye çalışır, evrenin zaten milyonlarca ölü insanlarla dolu olduğunu düşünür. Bundan kurtuluş yoktur ki. Ölüm bir klişedir, muğlak ama son derece aşikâr.¹⁵ Korkmuyordur. Metafiziği bile deşer bunun için! Cennet üzerine, cehennem üzerine bir yerden başka bir yere giderek, düzensizce düşünür. Bjorn Hansen’in zihni, şüphesiz ki düzensiz bir zihindir. Düzensiz, şüpheci, kuruntulu fakat bir o kadar da rahat. “Cennet var mıdır yoksa yok mudur? Büyük Ret’i neden gerçekleştirmiştir? Babası onu affedecek midir? Kimdir şu Aziz Petrus?” ve daha fazlası… Hepsine o kadar garip, açık uçlu ve şüpheci cevap verir ki (nitekim iyi bir okuyucu şüpheciliğinden de anlaşılır) paranoyası, düzensizliği daha net anlaşılır.
Bu düzensizliğin içinde yalnızlığından dolayı geçmişe bol bol döner, babası ve annesiyle konuşur, annesini olmasa da babasını “Büyük Ret” hakkında ikna etmeye çalışır. Yine aynı soru, yine: Neden yapmıştır bunu? Tabii ki protesto için. Hayır, hayır, Tanrı’sıyla, var olmadığını düşündüğü fakat içen içe “orada” olduğunu düşündüğü Tanrı’sıyla baş başa kalmak için tabii ki. Kesinlikle yanılıyorsun. Huzur, toplumdan soyutlanma, kitaplarla yalnız kalmak için! İçinden bir ses Turid Lammers’e kaçarkenki maceralardaki gibi bir macera aramak için olduğunu söylüyordu ama? Sabıkalı, ciddiyet eksikliği olan, sıradan bir eski vergi müdürü işte!
“Bunun planlayıp uygulamaya koyduğum bir eylem değil de kaderim olduğunu görüyorum şimdi.”¹⁶ Belki de Bjorn Hansen’in en önemli sözlerinden biridir çünkü aslında kader değildir bu. Sadece o, bu karmaşık ve derin düşüncelerine dalarken mantıklı düşünmeyi ihmal eder. Bir şeyin üzerine ne kadar çok düşünürsek o şeyin mantığın sınırlarını aşmasını o kadar kolaylaştırmış oluruz. Bu yüzden Bjorn Hansen, düşüncelerine dalınca rastgele bir karar verir ve bu kararın saçma olduğunu sonradan fark eder, hatta nedenini bile unutur! Muhtemelen başlangıçta mantıklı geliyordur ama şu yorucu bilinç akışı önemli şeyleri göz ardı etmesine bile sebep olur. Bundan dolayı da “kader”e bağlar işi.
Tanrı üzerine sorgulaması, onun dağınık zihnini gösteren bir başka yerdir. Tanrı’ya inanmaz ama bir yandan ahirette yargılanacağını (belki de babası yüzünden) düşünür, “tekrar tekrar onun karşısına çıkar.”¹⁷ Cennet’e, Kıyamet Günü’ne inanmaz ama ölüm istemsizce düşündürür bunu. Ölümün bizi, asla kabul etmeyeceğimiz düşüncelere ve davranışlara yaklaştırdığını fark eder. Bir yandan Tanrı’yla yüz yüze gelir ve bir yandan da inançsız biri olarak kendi hayatına, hatalarına bakar sadece.
Muhtemelen yine kafasının karışık olduğu, düşüncelere daldığı anlardan birinde gelini Thea Nielsen’le Wiggo gelir. Wiggo, Oslo Üniversitesi’nde okuyacaktır ve büyükbabasının yanında yaşayacaktır. İnanılır şey mi, büyükbabasının yanında! Wiggo’nun Bjorn Hansen’le ilk kez tanıştığı an garip bir andır aslında. Hayatın, insan ilişkilerinin ve insan olmanın ne kadar garipliğini vurgular. Bir yandan da daha önceden, o Bo’deyken, Bjorn Hansen’in düşündüklerini anımsatır: Belki de Wiggo tek çıkış yolu, umut olacaktır?
Bjorn Hansen’in başlangıçta Wiggo’yla ilişkisi eskiden Peter’le nasılsa aynıdır. Aynı şekilde Wiggo’yu bazen sevdiğini düşünür bazen de “sırık boyunlu hımbıl” diye laf eder. Bir yandan Peter’in orada olmasından hoşlanırken, yalnız olmasına üzülürken bir yandan da sosisli yemesine laf eder. En önemlisi, iletişim problemi yaşar çünkü artık bu kişiliğine yapışmıştır. Evet, bazen ne olursa olsun karşı taraf bizi anlamaz çünkü anlamaya çalışmaz ya da anlayamaz. Bjorn Hansen ise anlatmaz çünkü içinde yaşar, karşıdan belli bir hamle gelmedikçe kafasında kurmayı, kuruntu yapmayı huy edinir. İstemsizce şu soru belirir insanın kafasında: Huylu huyundan vazgeçer mi? Törpülemek istediğimiz huyları ne derece törpüleyebiliriz? Değişmez miyiz biz hiç? 50’mizde sosisli neyse 70’imizde de “sırık boylu hımbıl” o mudur?
Wiggo, büyükbabasını ara sıra dürter. “Sen heyecan dolu bir hayat yaşamış olmalısın!” diye söylemde bulunur, uslu durup onun kafasını karıştırır, “menfi bir ruh“ olduğunu söylemekten geri durmaz, sonunda büyükbabasına karşı çıkıp laf eder ve evin “bok gibi” olduğunu söyler. Büyükbabasının hiç kitap önermediğini fakat yüzlerce kitap arasında yaşadığını da ekler. Bu, iletişim konusu için oldukça önemlidir çünkü Bjorn Hansen’i daha önce Busk ailesi ve muhtemelen belirli miktarda aşkları dışında kimse dürtmemiştir. Bu yüzden o, istemsizce gerçek hayatın tatlılığına, düşünmemenin, sadece şefkat duymanın huzuruna kavuşur. Her ne kadar kendi içine gömülmekten geri durmasa da Wiggo’dan hoşlanır ve Wiggo ünlü, zengin bir blogger’a âşık olunca da onun hakkında endişelenir. Endişelenmeden önce de âşığı hakkında anlattığı şeyleri dinlemekten zevk alır, her ne kadar büyükbabasına olan hayranlığı azalsa da. Her ne kadar menfi bir ruh olsa da. Acı veriyor ama evet. Menfi bir ruh. Belki de kendi hakkında daha fazla endişelenir? Ne yapacaktır Wiggo giderse? Bu “taşra çocuğu”, sevgilisinin zengin evinde ezilmeyecek midir? Her ne kadar Wiggo kendini açsa da Bjorn Hansen açmamaya devam eder ve sonunda olanlar olur!
Bjorn Hansen, Wiggo’nun sevgilisini kendi “sefil evinde” tanıştırmasını istemez fakat onlar bir gün ansızın çıkagelir. Sevgilisinin güzel fakat küçümseyici bakışlarının ardından, bir dolu boş sohbetten sonra bam! Sevgilisi, Bjorn Hansen’in kendisinin memelerine baktığını ve rahatsız olduğunu yüksek sesle belirtir. Bjorn Hansen istifini bozmaz, bakmamıştır muhtemelen ama “Faniyiz, olabilir,” der kendi kendine ve bu sırada Wiggo’nun güzel, ünlü kız arkadaşı evden ayrılır. Bjorn Hansen ve Wiggo da özür dilemek için yola koyulur. Eve varırlar, kıza çikolata hediye ederler ve Bjorn Hansen ışık hızıyla bir başka şey daha çıkarır: bir makas. Kızın kravatının düğümünü hedefleyerek keser ve kaçar! Yine bir protesto ve yine bir kaçış! Son kez, Wiggo’nun kollarında. Eski vergi müdürü ve mahpusa yakışır bir ölüm. Kaçış, protesto, Tanrı, huzur, ölüm.
Bjorn Hansen, Turid Lammers’e kaçarken, ondan ayrılırken, Vergi Müdürü olurken, hayata sorduğu soruların cevapsız kaldığını düşünürken, Peter’le uzlaşmaya çalışırken, babalık rolünü yerine getirmeye çabalarken, Bo’ye giderken, Doğu’nun İncisi yetkilisi olurken, Wiggo’yla yakınlaşmaya çalışırken hep aynı şeyi amaçlar: Kendisi olmaya mahkûm bir karakterin hem kendinden kaçması hem de kendisi gibi olmaya çabalaması. En çok kendisi olduğu ve aslında “kendisine mahkûm” olmaktan çok o güzel benliğini bile isteye kabul ettiği anlar da protesto anlarıdır, eyleme geçtiği anlardır: Büyük Ret ve makas.
Bu romanda en değerli olan şey, paranoyaklığını, düzensizliğini ve bilişsel çarpıtmalarını net olarak gördüğümüz Bjorn Hansen’in belirttiğim gibi başka bir yönünü de görmemiz: O, sosyal olarak eylemsiz bir tutunamayandır. Wiggo’ya “Huzursuzluğun Kitabı”nı önermesi de bunu net olarak gösterir. “Eylemsizlik bütün dertlerin tesellisidir. Hareket etmemek bize her şeyi verir. Hayal etmek her şeydir, sonunun eyleme varmaması koşuluyla.”¹⁸ O da düşünür, kafasında kurar ve eyleme geçmez. Bazı zamanlar hariç. İşte bu zamanlar, Turid Lammers’le başlar fakat bu sadece kendi kararı değildir, dolayısıyla aslında Büyük Ret’le başlar. Bu yüzden, işte bu yüzden yapmıştır bunu! Eylemek, kendine karşı protesto yapmak için, Bjorn Hansen’e, hayata karşı çıkmak için, kendisine, zamana mahkûm olmadığını kanıtlamak için! Ardından başka bir protesto gelir: makas. İşte bu yüzden yapmadan önce “gerçek yüzünü belli edeceğini” söyler.¹⁹ Bunlar için yaşamıştır Bjorn Hansen, bu anları beklemiştir. Bu harika, değerli, eşsiz anları. Her ne kadar saçma olsa da, komik görünse de Camus gibi başkaldırmıştır, protesto etmiştir! Evet, evet, güzel bir hayat olmuştur kesinlikle onunki. Boş bir hayat olmamıştır. Dilerim sizin de yeri gelince protesto edeceğiniz, eylemden vazgeçmeyeceğiniz, kendinize mahkûm olmayacağınız, kitapları ve makasları bırakmayacağınız bir yaşamınız olur!
Bunlardır işte Bjorn Hansen: Kaçış, protesto, iletişimsizlik, pişman olmama, zamana ve kendine mahkûm olma. Anlarız sonunda, anlamaya çalışırız. 27 yıl sonra.
Huzur onunla olsun, evet, sizinle de.
Kaynakça
¹(Solstad, Dag. On Birinci Roman, On Sekizinci Kitap. çev. Banu Gürsaler Syvertsen. 3. Basım, YKY, 2023. s. 10)
²(a.g.e, s. 14)
³(a.g.e, s. 23)
⁴(a.g.e, s. 27)
⁵(a.g.e, s. 58)
⁶(a.g.e, s. 59)
⁷(a.g.e, s. 63)
⁸(a.g.e, 80-81)
⁹(a.g.e, 113)
¹⁰(Solstad, Dag. 17. Roman. çev. Banu Gürsaler Syvertsen. 2. Basım, YKY, 2023. s. 13)
¹¹(a.g.e, s. 66)
¹²(a.g.e, s. 100)
¹³(a.g.e, s. 81)
¹⁴(a.g.e, s. 84)
¹⁵(Solstad, Dag. Bjørn Hansen’e Dair Üçüncü ve Son Roman. çev. Banu Gürsaler Syvertsen. 1. Basım, YKY, 2024. s. 22)
¹⁶(a.g.e, s. 24)
¹⁷(a.g.e, s. 33)
¹⁸(Pessoa, Fernando. Huzursuzluğun Kitabı. çev. Saadet Özen. 38. Basım, Can Yayınları, 2019. s. 220)
¹⁹(Solstad, Dag. Bjørn Hansen’e Dair Üçüncü ve Son Roman. çev. Banu Gürsaler Syvertsen. 1. Basım, YKY, 2024. s. 78)