“İnsanların pek çoğu hayatları boyunca kendi ‘gerçeklikleri’ ile çoğunluğun ‘gerçekliği’ arasında fark olduğunu bilmeden yaşıyor.”**
Bir anlığına acı hissetmediğinizi düşünün, nasıl olurdu? Bir süper kahraman gibi mi hissederdiniz yoksa bu durum hayatınızı mı zorlaştırırdı? Ya tat, koku alamasaydınız? Duyularınızın nasıl oluştuğunu, onların ne kadar önemli olduğunu biliyor musunuz? Sözcükleri Tadan Adam’da birçok nörolojik vakayı farklı pencerelerden ele alan Guy Leschziner, bize bunun gibi soruların cevaplarını veriyor. Belki hayal bile edemeyeceğimiz, bizim “mutlak” kabul ettiğimiz şeyleri deşiyor, birçok “anormal” insana değiniyor. Yeri gelince insani açıdan yeri gelince bilimsel açıdan yaklaşıyor olaylara. Algıların ne kadar farklı olabileceğini, beynin ne kadar ilginç bir yapı olduğunu, insanların da çeşit çeşit olduğunu sık sık vurguluyor.
Geçen yazımda bahsettiğim dil ve öznellik konularından beri “algı”, her daim ilgimi çeken bir şey olmuştur. Bu konuyu düşününce, kişisel tecrübelerle ve birtakım çıkarımlarla bunun oldukça öznel olduğunu anlıyoruz, evet. Konuşurken her şeyi karşıya yansıtamıyoruz çünkü karşımızdakinin kendi dünyası çok farklı. Filtreleri, karşımızdakinin bir şeyleri, örneğin niyetimizi anlamadığını hissediyoruz. Fakat bunun bir de bilimsel boyutu var! Duyularımız, beynimizin yarattığı dünya bu soruya nasıl cevap veriyor? Yoksa herkesin dünyası aynı mı? Biz nasıl algılıyoruz ya da neleri algılayabiliyoruz? Diğer insanlar ne kadar farklı?
Acı hissedemeyen ve koku alamayan Paul (Nav1.6 sodyum kanalı eksikliği); kör olan fakat etrafında zombi suratları, garip semboller gören Nina (Charles Bonnet sendromu); her kokuyu leş kokusu gibi algılayan ve karıştıran Joanne (parozmi); zihninde görüntü oluşturamayan, hayal edemeyen ve iç sesi olmayan Sheri (afantazi); sözcüklerin tadını alan James (sinestezi); notaların renklerini gören Valeria (sinestezi); işitme problemi yaşayan fakat arka planda her daim müzik sesi duyan Bill (tinnitus); ayak sesini, midesinin gurultusunu fazlasıyla işiten Mark (süperiyor kanal dehissans sendromu); her akşam mercan alabalığı yediği için soğuğu sıcak, sıcağı da soğuk olarak algılayan Alison (Siguatera zehirlenmesi)… Gördüğünüz gibi, kitabın en güzel taraflarından biri bambaşka algıların olduğunu bize göstermesi. Sadece göstermekle kalmıyor, aynı şekilde teoriye de iniyor, bunların nedenlerini de açıklıyor, böylece oldukça doyurucu bir okuma deneyimi sunuyor. Yeri gelince kişisel yorumlarını, duygularını, anılarını da paylaşıyor bizlerle Guy Leschziner.
Ayrışmanın had safhada olduğu, insanların tahammülsüzlüğünün arttığı bu dünyada bireysel olarak “şüphe”nin oldukça önemli olduğunu düşünüyorum. Bazı insanlar kendi gerçekliğini o kadar çok benimsiyor, “öznel deneyim”, “iç dünya”, “algı” konularını o kadar çok görmezden geliyor ki bedelini başkaları ödüyor. İletişimsizlik, çekememezlik, fanatiklik, duygusallık artıyor ve yaşam kalitesi azalıyor. Bunun farkında olan insanlar daha çok içine kapanıyor, düşünceleri başka yerlere çekildiği için konuşmak istemiyorlar.
Sadece düşünsel boyutta da değil, kitapta adı geçen ve kitaba ismini veren altmışlarındaki James, küçüklüğünde doktora gidip “Sözcüklerin tadını alıyorum.” deyince doktor zengin bir hayal gücü olduğunu, zamanla düzeleceğini söylüyor. Koku duyusunun hassasiyetinden dolayı sosyal hayatı bozulan Joanne de insanlar tarafından öteleniyor. Tabii ki 50 yıl önceki doktoru ya da Joanne’in arkadaşlarını suçlamıyorum. “Sözcükleri tadıyorum.” ve “Hiçbir kokuya dayanamıyorum, her şey leş gibi kokuyor.” cümleleri “normal” cümleler değil. İşte sorun tam da bu! “Ulan acaba bu ‘normal’ ne?” demiyoruz kendimize. Kendi algılarımızı, duyularımızı “herkesinki gibi” zannediyoruz. Farklı bir şey görünce “Olur öyle yaaa”yı yapıştırıyoruz. Halbuki bu tür insanlar da var ve bizim de öyle olmayacağımız (veya olmadığımız) ne malum? Oldukça kırılgan varlıklarız. Vücudumuzdaki en ufak değişiklik duyularımıza, algılarımıza çok büyük hasarlar verebiliyor, bir gün öbürünü tutmuyor. En basitinden COVID-19 salgını, tüm algılarımızı ve yaşam tarzımızı değiştirdi, kaygılarımızı bambaşka noktalara çekti, değil mi? “Dürüstçe bir muhasebe yapacak olursak, hayatın rastgele, öngörülemez, neredeyse zar atışına bağlı bir tarafı olduğunu da sık sık tecrübe ediyoruz.”¹
Kitap okuyup yazı yazdığım, düşüncelere daldığım anlardan birinde, yurtta, oda arkadaşlarıma “Sizce ‘normal’ nedir?” diye sormuştum. Biri de gülüp “Normal normaldir işte. Böyle soru mu olur olum?” demişti, makarasını da geçmişti (işte dilin filtrelerinden biri! Siz onu yerdiğimi düşünüyor olabilirsiniz ama içimi görmüyorsunuz. Hayır, yermiyorum). “İnsanların pek çoğu hayatları boyunca kendi ‘gerçeklikleri’ ile çoğunluğun ‘gerçekliği’ arasında fark olduğunu bilmeden yaşıyor.” Ona bunun önemini yeterince anlatamadım sanırım. Kendi gerçekliklerinin herkesin gerçekliğinden farklı olduğunu bilen insanlarla konuşmak çok keyifli oluyor çünkü çekinmiyorsunuz. Herhangi bir şeyden hoşlanmadığınızı belirttiğiniz zaman “Nasıl sevmezsin laaaaaaan?” diyen biriyle “Neden sevmiyorsun?” deyip sorgulayıcı bir tavır takınan biri arasında elbette fark vardır. Sözcüklerin tadını alan James ve diğerleri de böyle insanlarla karşılaştığında kendi algıları, dünyaları üzerine çok hoş bir sohbet geçireceklerine eminim. Örneğin ben de afantazik (hayal edemeyen, zihninde herhangi bir şey oluşturamayan, iç sesi olmayan) veya sinestet (duyuları iç içe geçmiş insanlar, örneğin sözcüklerin tadını alan James’te işitme ve tatma iç içe geçmiş) bir insanla bire bir konuşmayı çok isterim, nitekim kitap aracılığıyla konuşmuş gibi de oldum. Ayrıca, bu soru hakkında düşünmek, normal ve anormal olanı kafamızda oturtmak hayati bir önem taşıyor çünkü iki temel şeye sürüklüyor insanı: hoşgörü ve elindekilerin değerini bilme.
İşin aslı, herkes diğerlerinin de öyle olduğunu, herkesin aynı olduğunu düşünüyor. Ben de yıllar önce afantazik insanların olduğunu öğrendiğimde şaşırmıştım, afallamıştım, hatta aynı şeyi aileme söylediğimde “Hehehehehe olur mu öyle şey?” tepkileri almıştım, hâlâ aynı tepkileri alıyorum. Afantazik insanlar da herkesin böyle olduğunu, kimsenin zihninde basit bir kare bile canlandıramayacağını düşünüyorlar. Bu bir çıkarım değil, YouTube videolarının altında “20 yıl sonra diğerlerinin böyle olmadığını öğrendim.”, “Ağlıyorum! 16 yıl sonra herkesin böyle olmadığını fark ettim. :’)” gibi birçok yorum var. Gerçeklik algımızı “mutlak” olarak görmeye çok meyilliyiz.
Bu tür insanları görünce sahip olduklarımızın ne kadar değerli olduğunun farkına varıyoruz. Duyularımızın her birinin ne kadar hayati role sahip olduğunun farkına varıyoruz. Görme duyumuz dünyanın anlam kazanmasında eşsiz bir rol oynuyor. Onun olmadığını bir anlığına düşünsenize! Örneğin Nina göremiyor fakat depresif olduğu zamanlar zombi yüzleri ve korkutucu figürler, mutlu olduğu zaman daha tatlı, huzurlu figürler ve normal zamanlarda da belirli semboller, animasyon karakterleri gözünün önüne gelebiliyor. Işığa duyarlı epilepsisi olan Susan’ı, yolculuk yaparken gözüne güneş vurması, yanıp sönen ışıklar (filmlerde ve dizilerde bolca gördüğümüz uyarıyı hatırlayın) ve televizyonun duvarlara yansıyan ışığı nöbete sürükleyebiliyor.
Koku duyusunun sadece koku almaktan ibaret olmadığını, aynı zamanda, çok ilginç bir şekilde, bir anda yok olmasının depresyona sebep olacağını da görüyoruz. Depresyonun anlam kazandığı bölgelerle koku duyusunun anlam kazandığı bölgeler benzeşiyor çünkü. Yapılan araştırmalar, depresif insanların koku duyusunda belirgin bir azalma olduğunu gösteriyor.² Sadece bununla da bitmiyor, kimyasal sinyaller, duyguların insandan insana aktarılmasını da sağlayabiliyor; hem de sadece korku, stres, kaygı gibi olumsuz duyguları değil, mutluluk, rahatlama ve cinsel uyarılma gibi olumlu duyguları da aktarabiliyor. Bu gibi bazı sinyaller eş seçimimizde de rol oynuyor. Hatta âdet dönemindeki kadınlar, testosteron seviyesi daha yüksek olan erkeklerin ter kokusunu daha çok tercih ediyor. Kokular aslında çocuğunuzun genetik sağlığını garantiye almaya yarayan gizli bir dil gibi çalışıyor.³ Koku duyusu olmayan Abi de okulda arkadaşları “Bugün yemekte balık var!” deyince şaşırıyor, nasıl anladıklarını kavrayamıyor.
İşitme duyumuz da çoğumuzun bildiği gibi dengeye de yardımcı oluyor. Örneğin ben, stapedius kasının değerini bu kitapla kavradım. Stapedius kası, yüksek bir ses işittiğimizde kasılıyor ve kulağın zarar görmesini engelliyor. O olmasaydı rock müzik dinleyemezdik, çoğu ses dayanılmaz olurdu ve yüksek sesleri çok daha şiddetli duyardık. Örneğin Mark, şen şakrak ve arkadaşlarıyla, ailesiyle vakit geçirmeyi seven biri olmasına rağmen hastalığından dolayı sosyal hayattan uzaklaşıyor, her ses ona işkence gibi geliyor. Sesleri aşırı bir şekilde duyuyor çünkü. Bill ise tinnitus’tan dolayı vokalin çoğunlukla erkek olduğu, eski ve sevmediği türden şarkılar duyuyor. Görsel ve işitsel halüsinasyonlar gerçekten çok ilginç! Bazı şizofren hastalar, onlara söylemediğiniz şeyleri duyduklarını sandığı için size düşman olabiliyor. Aynı şekilde bazı görsel halüsinasyonlar da öfkeye, ani duygusal dalgalanmalara sebep olabiliyor. Yani bu işitsel halüsinasyonlar hem zararlı hem de zararsız olabiliyor (her türlü rahatsız edici). Bu konuya birazdan değineceğiz.
Dokunma duyusu da sadece bir şeyleri “hissetmekten” ibaret değil, bizim uzamsal varlığımızı da kavramamızı sağlıyor. Dik durabilmemizi, zeminin nasıl olduğunu ve etrafta nasıl hareket edebileceğimizi ayarlamamızı sağlıyor. Örneğin acı hissetmeyen Paul, küçüklüğünden beri bir yerlerini kırıyor, annesi ve babası, o göz önünde olmadığı her an stres oluyor. Hatta küçükken babası ona “Her dişin düştüğünde dişini yastığın altına koyarsan diş perileri sana para verir.” deyince o da bir sürü parası olsun diye tüm dişlerini tek tek sökmeye çalışıyor. Kıkırdaklarına o kadar çok zarar vermiş ki kısa kalmış, boyu 1.50 civarında.
Tatma duyusu, aslında reseptörlerin bazı kimyasalları anlamlandırmasından ibaret. Lezzet ise kokunun, tadın, dokunun birleşimine verdiğimiz ad. Eğer tüm bu duyularımız olmasaydı “lezzet” diye bir şey olmayacaktı. Herhangi bir yemek düşününce bazı anılarımız ya da o yemeğin tadı damağımızda canlanmayacaktı. Duyularımız sadece “duyumsamak”tan ibaret değil, aynı şekilde bize bazı anıları, iyi ya da kötü zamanları hatırlatan şeyler. Bir koku, yemek, dokunuş, müzik, manzara zihnimizi birçok yere taşıyabilir, bizi hayal edemeyeceğimiz kadar etkileyebilir. Çok “tatlı”, “iç ısıtan” hislerdir bunlar. Bizi biz yapan şeylerdir.
Bazı insanlardaysa duyular iç içe geçebilir. Örneğin James için işitmeyle tatma neredeyse aynı şey. Her isme, her nesneye bir tat eşlik ediyor. “James”in, “televizyon”un, “klavye”nin ve “röpteşambır”ın kendine ait bir tadı oluyor. Valeria için işitmeyle görme iç içe. Her notanın bir rengi oluyor, örneğin re majör yeşil. Çok ilgi çekici bir deneyim, nasıl bilebiliriz ki neler yaşadıklarını? Deneyimlemek isterdim! Sheri’yse zihninde bir şey canlandıramıyor, iç sesi yok. Bütün bunlar bazı insanlara inanılmaz geliyor (ki bana da öyle geliyor) çünkü ezelden beri düşünüyoruz, kendi kendimizle konuşuyoruz ve “normal” bir şekilde yaşayıp gidiyoruz.
“Beynin bir tahmin makinesi olduğu ve duyu girdilerinin dünyaya dair tahminlerimiz bağlamında yorumlandığı kanaati artık bilişsel ve hesaplamalı sinirbilim alanlarında geniş kabul görüyor. Beynimizde tecrübelerimize dayanarak oluşturduğumuz bir dünya modeli yer alır. Bu model genetik etkenlere, yetiştirilme koşullarına ve kişinin o âna kadar yaşadıklarına bağlı olarak her insanda ufak tefek farklılıklar gösterir.”⁴
Bunun birçok örneği var, birkaç tanesini deneyelim. Açıklamalara bakmadan durup ne gördüğünüzü betimleyin:

Ne görüyorsunuz? Aşağıya bakmadan önce düşünün!


Ne görüyorsunuz?

Aslında sadece 4 Pac-Man! Kareyi zihniniz oluşturuyor.

Hareket ediyormuş gibi görüyorsunuz, değil mi? Aslında hareket etmiyor!
Sadece görsel değil, işitsel halüsinasyonlar da var. YouTube’dan “McGurk etkisi” diye aratıp bakabilirsiniz, kaynakçaya videonun linkini bıraktım.⁵ Adama bakıca “dah, dah, dah” diye duyuyoruz fakat gözlerimizi kapatınca ses “ba, ba, ba” oluyor. Çok ilginç gerçekten, beynin yorum üzerine çalıştığının da güzel bir göstergesi.
En basitinden annenizin, babanızın, eşinizin, çocuğunuzun sıcaklığını hissetmek; rüzgârın, güneşin ve güzel bir yemeğin tadına varmak; sizi teskin edebilen, dinleyen birinin tatlı sesini duymak; sevdiklerimizin ve etrafımızın kokusunu almak her şeye bedel. Her şeye. Varlığımızın ayrılmaz parçaları bunlar, onlarsız bir dünya hayal bile edemeyiz. Hiç koku almamayı tecrübe edemeden nasıl anlatabiliriz ki? Aynı şekilde bir gülün kokusunu, koku duyusu olmayan birine nasıl anlatabiliriz? “Gül kokusu işte! Tatlı, hoş bir koku.” Bu konularla ilgili farkındalık güzel, özel bir şey. Koku duyusunun, acının ne olduğunu bilmeyen bir insan hayatı nasıl algılar? Olaylar üzerine nasıl fikir yürütür, nasıl düşünür? Şahsen ben bilmiyorum. Bu farklılıkların olması için sadece bir duyumuzun eksik olmasına gerek yok, duyularımız arasında da büyük farklılıklar var. Her birimiz aynı olayları farklı boyutlarla ele alıyoruz, farklı şeyler düşünüyoruz. Zihinsel ve düşünsel boyuttaki farklılıkları, algıların öznel olduğunu unutmamak için bütün bunlar gayet güzel örnekler. Sadece bu yazıda anlattıklarım değil, daha ziyadesiyle bilgi ve anı var kitapta. İlginizi çektiyse mutlaka okuyun.
Beynimizin oluşturduğu bir dünyada yaşıyoruz, algımız bu şekilde var oluyor. Hayat, beynimizin olguları yorumlamasından ve tahmin etmesinden ibaret. Yorumunu anlamlandıran şey ise bizim hayat üzerine yürüttüğümüz sorgulamalarımız, düşüncelerimiz, fiillerimiz, algılama ve bunun üstünden düşünme yetimiz. Tabii hiçbirinin mutlak olmadığının farkında olarak.
Kaynakça
*(Guy Leschziner, Sözcükleri Tadan Adam, Metis Yayınları, çev. Deniz Keskin, s. 273)
**(a.g.e, s. 247)
¹(a.g.e, s. 145)
²(a.g.e, s. 105)
³(a.g.e, s.188-189)
⁴(a.g.e, s. 87)