Frankenstein, romandaki gibi buzullarda, bir keşif gemisiyle açılır. Kâşif Robert Walton şimdi bir kaptan ve askerdir, gemisi St. Petersburg’a yola çıkıyordur. Romanda 18. yüzyıldayken şimdi 19. yüzyılda, 1857’deyizdir.
Romanda “Hiç bu kadar perişan bir adam görmedim.” diyen Kaptan, filmde Victor’u bacağı kırık ve kan içinde bulur, gemiye taşır. O esnada Canavar gelir ve bir aksiyon sahnesiyle baş başa kalırız. Öfkesini, gücünü, çaresizliğini birinci elden hissederiz. Canavar dehşet verici görünür ve film oldukça vahşi geçecek diye düşünürüz.

Romanda ise bu sahneler yerine Kaptan, Victor’un ne kadar ince ruhlu olduğunu, aynı zamanda ne kadar incinmiş olduğunu kız kardeşine anlatır. Kaptan’ın da tıpkı Canavar gibi anlaşılmaya ihtiyacı vardır. “Benden başkası kamaraya girdiğinde huzursuzlanıyor. Yine de tavırları öyle gönül alıcı ve nazik ki,’’ der kardeşi Margaret’a. Walton’ın “anlamaya çalışması’’ Victor’u harekete geçirir ve trajik öyküsünü anlatmaya başlar.
Del Toro aslında bu konuda iyi bir iş çıkarmıştır çünkü romanın eleştirilebilecek en büyük noktası, başlangıçta herkesin bir “iyilik timsali” olmasıdır. Filmde daha gri fakat yeterince işlenememiş bir Victor vardır. Aynı şekilde diğer karakterler de daha gri fakat yüzeyseldir. Romanda pozitif bir tablodan negatif, komplike bir tabloya geçiş varken Del Toro çizgisel bir yolda ilerler. Çuvalladığı nokta da budur.
Del Toro’nun incelikle yazdığı bir başka şey ise kendi öyküsüne geçmeden önce Victor’un Kaptan’a “Anlatacaklarım kısmen çıplak gerçeklere kısmen de yoruma dayalı fakat hepsi yaşandı.” demesidir. Edebiyat dünyasında Frankenstein’ın en büyük görüşlerden biri Walton’ın, Canavar’ın ve Victor’un anlattıklarına güvenilmemesi gerektiği yönündedir (unreliable narrator) çünkü hepsi dengesizdir, yalnızdır ve hastadır.
Victor anlatmaya başlar öyküsünü, Del Toro’nun gri atmosferi devam ediyordur: Victor’un babası, bir baron ve tanınır bir cerrahtır, annesi de bir asilzade olduğu için onunla evlenmiştir (Ne? Victor’un babası Tywin Lannister mı?). Babasıyla annesi her daim tartışır, Victor arada kalır ve koruyucu meleğine sığınır. Daha sonra annesi, kardeşi William’ı doğururken ölür ve Victor ilk kez ölümle burun buruna gelir. Hem babasına kendini kanıtlamak hem de bu habis ölümü yenmek için şimdiden kararlıdır. Meleğinin “kara melek” olması da şimdiden neler olacağını, dehşeti gösterir vaziyettedir.
Del Toro’nun daha trajik bir arka plan seçmesi, ilk başta etkileyici görünse de korkutucu hissettirmemesi bir yana, oldukça yavan hissettiriyordur. Romanda Victor’un ailesi cana yakındır, ona “iyi bir insan” olmayı tembihlerler her daim. Victor zaten iyidir fakat çok yoğun duyguları vardır: Yaratma, bilimin peşinden gitme ve ne olursa olsun bırakmama. Ne olursa olsun. Victor’un dehşet verici doğası da burada yatar: Babasından veya annesinden dolayı değil, aşırı yoğun duygularından dolayı her şeyi siler. Ona iyiliği tembihleyen ailesini de, biricik Elizabeth’ini de küçük kardeşi William’ı da. Önemli olan tek şey yaratmaktır.

Şimdi Victor’u, 1855’te Royal College of Medicine’de oldukça kritik bir deney yaparken görürüz. Ölüm’ü fethetmekten bahseder fakat jüri onu kınar, o esnada da kınayanın “Mösyo Krempe” olduğunu öğreniriz. Ümitsizliğe kapılan Victor’un yardımına Herr Harlander adlı silah tüccarı yetişir. Herr tarafından sınırsız fon teklifi sunulan Victor, kabul edip çalışmasına devam eder. Herr Harlander, William’ın nişanlısı Elizabeth’in amcasıdır ve kardeşinin geleceğini Victor’a haber verir. Devamında Victor’la Elizabeth arasında yakınlaşma olur, Victor âşık olur fakat Elizabeth’in ne yaptığı belli değildir. William neler olup bittiğini anlamaz, kimse dedikodu yapmaz, Elizabeth ergen bir kız gibi bir oraya bir buraya gider ve belirsiz bir şekilde konuşur, Victor da âşık olur. Del Toro, Victor’un William’a ve ailesine hissettiği nefreti aşk yoluyla da açıklamaya çalışır.
Mösyo Krempe, romanda oldukça kritik bir rol oynar. Victor’la eski ve anlamsız kitaplar okuduğu için dalga geçer, Victor’un hevesini kırar ve hatta Victor bu yüzden bir süreliğine çalışmalarını bırakır. Victor’u geri getiren kişi ise Mösyo Waldman’dır. Onu destekler, akademik olarak yardımcı olur ve güvenir. Buradaki incelik ise Mösyo Waldman’ın iyi olmasına rağmen nelere yol açacağını bilmemesidir. Pessoa, insanlara yapılan iyiliğin bile ne sonuçlar doğuracağını bilemeyeceğimiz için iyilik de yapmam, der. Gerçekten de insan iyiliğin bile ne sonuçlar doğuracağını bilemez, Victor Frankenstein bunu iyiye mi kullanacak yoksa kötüye mi? İyiye kullanırsa bile ona iyi getirisi olacak mı? İyilik yaparken bile bu sorular açıkta kalıyor, belirsiz ve puslu oluyor. Kaderin ne getireceği bilinmiyor…

Roman burada bambaşka, korkutucu bir yere evrilir: Filmde akıllı, kimsenin umursamadığı böceklerle ilgilenen ve muhtemelen bu yüzden Canavar’a vurulan bir kadın olan Elizabeth, romanda saf, aklı başında ve Victor’a sonsuz destek veren biridir. Filmde ise bunu esirger. Aslında romanın güzel olan tarafı budur: Victor laboratuvarına çekildiğinde her şeyi unutur. Gözlerindeki dehşeti görürüz: Mezarlardan canlı beden çıkaracak kadar yaratma arzusuna yenik düşmüştür. Tanrı olup ölümü yenecektir, bilimi ne olursa olsun sınırlarına kadar götürecektir. Yine, ne olursa olsun. Romanda Victor, ailesinden gördüğü iyiliği kendi içgüdülerinden, tutkularından aşağıya koyar. Filmde ise hüznünü bastırmak için ölümü fethetmeye rollenir.
“O zamanlar genç bir kız olan ben, bu kadar korkutucu bir fikri nasıl tasavvur edip işleyebildim?” der Mary Shelley Frankenstein 1831 versiyonu için Standart Novels’a yazdığı ön sözde. Romanda Canavar’ın yaratıldığı sahne edebiyat tarihinin en rahatsız edici sahnelerinden biridir çünkü. Kan, ter, karanlık atmosfer, insanlığın ve iyiliğin yok olması, Victor hayvani arzularla, gözü dönmüş bir şekilde işine devam etmesi… Yaratık doğunca dehşete düşer, yaratmadan önceki tutku yok olup gider. Tutku, arzuladığını elde edene kadardır. Canavar kaçar ve Victor hasta olur. Tutkulara ve içgüdülerine hakim olamamanın yorgunluğu, Canavar’ın dehşet verici tabiatı karşısında ezilir. Belli bir süre sonra kardeşi William’ın ölüm haberini alır, bu esnada Elizabeth gibi saf bir insan bile “İyiliğe artık nasıl güveneyim?” der. Victor bitap haldedir artık. Karakterlerin doğası ciddi bir şekilde değişir, parçalanır. Fırtınada elini havaya kaldırıp William’a ağıt yakması, bence romanın en anlamlı sahnelerinden biridir. Filmde ise bu değişimleri hissedemeyiz. Del Toro hayatı bir labirent değil de çizgisel bir yolmuş gibi yansıtır çünkü.

Filmin en büyük sorunu da bu: Her şey o kadar seyreltilmiştir ki Victor’un, William’ın, Herr Harlander’ın, Elizabeth’in karakterleri yok gibidir. Duygulardan ibaret değilller de tıpkı 21. yüzyıl insanı gibi salt fiillerle ve yapmak istedikleriyle var olurlar: Victor Canavar’ı ve Elizabeth’i ister, Elizabeth’in anlamsız bir empati ve Canavar aşkı vardır, Herr Harlander yaşamak ister ve William’ın tek arzusu Elizabeth’i düzmektir herhalde. Derinlik algısı yoktur; pişmanlık, hüzün, yorgunluk, o paramparçalık hissedilmez. Victor’un Canavar’ı yarattığı sahnede bile Victor’un çılgınlığını hissedemeyiz. Aksine, arkada gayet hafif bir müzik çalar ve “Vay, ne kadar tatlı!” diye düşünürüz. Arka plandaki anlamsız aşk öyküsü de bu ciddiyetsizliği daha da tetikler. Sadece yağmur yağar, renk paleti karanlık olur ve Herr Harlander ölür. Victor’un da Herr Harlander’la herhangi bir bağı yoktur, Canavar’ı düşünüp ona odaklanması da oldukça normaldir.
Canavar’ın tasarımını, o yaratıldıktan sonra Victor’un mutluluğunu ve mutluluğun mum gibi sönmesi oldukça güzel. Fakat Victor Canavar’dan dolayı mutsuz değildir, duygusal boşluğu vardır. Bu yüzden filmin devamında “Akıl sağlığımı toplamam nasıl zor oldu, biliyor musun?” demesi inandırıcı olmaz. Bu boşluğundan dolayı Canavar’ı yaratır zaten, bir çıkış yolu gördüğü için. Yarattıktan sonra Canavar onun umrunda değildir, umrunda olan tek şey kendisidir. Halbuki romanda Canavar o denli çirkin, güçlü, dehşet verici gözleri olan bir Canavar’dır ki Victor hemen vicdan azabından hasta olur. Filmde ise garip tabiatlı yengesine vurgun Victor, yengesi yüz vermediği için tribe girer. Tribe girdiği için de Canavar’ı umursamaz, dayak atar, aşağılar ve görmezden gelir. Bütün bunlara rağmen Victor’un annesi ve babası gerçekten büyük bir etkiymiş gibi hissettirmez. Ne hikmetse eşinin kardeşiyle fazla yakın olan empati timsali Elizabeth’imiz de William’la empati kurmak yerine Canavar’la empati kurar.

Filmde Canavar’ın öyküsü filmin öncesi kadar kötü değildir fakat hâlâ romandan çok uzaktadır. Romanda bir Arap aileyi izleyen Canavar, filmde ise onları koruyup kollar, hatta yaşlı ve kör bir adamla ilişki kurar. Bu durum içini ısıtır fakat insanlar yine müdahale edip mutluluğunu bozar. Romanda ise Canavar, aileye yaklaşmaz ve yaklaşınca da bir felaketle karşılaşır. Ardından yaratıcısından intikam almaya çalışır, tüm ailesini öldürür ve sonrasında ondan iyilik diler: “Senin adaletini, hatta merhametini ve sevgini en fazla ben hak ediyorum. Senin yaratığın olduğumu unutma. Âdem’in olmam gerekirken, düşkün melek oldum; hiç günahım yokken sevinçten mahrum ettin beni. Her yerde eksiksiz bir mutluluk görüyorum; bir tek ben, telafisi imkânsız biçimde bu mutluluğun dışına itilmişim. İyilikseverdim, güzel huyluydum, acılar yüzünden bir ifrite döndüm. Beni mutlu edersen, yine erdemli olurum.” Del Toro ise bunu hafifletmiş, Canavar’ı öfkeli fakat narin bir varlık yapmıştır. Bu da Canavar’la empati kurmamızı kolaylaştırır. Doğayla iç içe geçmeye, ait olmaya çabalar ve bu sahneleri izlemek oldukça keyiflidir. Yine de Elizabeth’in ölüm sahnesinin komikliği ve müziğin de şaşırtıcı derecede kötü olması tüm bu durumları maalesef gölgelemiyor değil.
Romanda Canavar’ın öyküsü aynı zamanda kendini var etme öyküsüdür. O, küçük bir aileyi izleyerek hüznü, sevgiyi, mutluluğu, kelimeleri ve onları kontrol etmeyi öğrenmeye çalışır. Dili keşfeder, “Yavaş yavaş daha da önemli bir keşifte bulundum. Bu insanların deneyimlerini, duygularını birbirlerine anlamlı seslerle iletmek için bir yöntemleri olduğunu fark etmiştim,’’ der kitapta filmde de dediği gibi. ‘“Mutsuz olduklarında canım sıkılıyordu, neşelendiklerinde ben de sevinçlerine ortak oluyordum,’’ der, bağ kurmayı öğrenir. Kendi çirkinliğini “Berrak bir su birikintisinde kendime bakınca, nasıl da dehşete düşüyordum! İlk defasında yansıyanın kendim olduğuna inanamayıp, irkilerek geri çekilmiştim. Benim gerçekten bu canavar olduğuma aklım tamamen yattığı vakit, içimde derin bir umutsuzluk, mahcubiyet hissi uyanmıştı,’’ diyerek keşfeder.
Tıpkı bir tutunamayan gibi kendini umutsuzca var etmeye çalışır. Kendinin oldukça farkında, zeki bir varlıktır. Sadece yaratıcısı onu bu denli çirkin ve “canavarca” yaratmıştır, onun suçu yoktur ki! Fakat kim anlayacaktır onu, kim anlamaya çalışacaktır? Kimse anlamaya çalışmayınca o da kendi içindeki umutsuzluğun peşinden gidip, sadece kendisini değil herkesi, özellikle de Victor’u kaosa sürükler ve ‘’Frankenstein’ın Canavarı’’ olur. Filmde de sadece Victor diyebilmesi oldukça anlamlıdır.
İsmi bile yoktur çünkü o silik bir varlıktır. İnsanlar, kafamızda bir imge oluştursun, özne olalım diye isim verirler. Canavar’ın ise ismi yoktur çünkü o bir özne değildir, Victor’un bir nesnesi, canavarıdır. Distopyalarda da (örneğin Zamyatin’in Biz’inde) bir öznellik kazanmasın, kendini birey olarak görmesin diye insanlar, isimsiz varlıklar olur. Canavar da aynen böyle bir “varlık”tır. Filmin sonunda ve kitapta tam da bu yüzden, bir özne niteliği kazansın, duygusal boşluğu kapansın diye bir eş ister.
Del Toro, filmi, kendine has masalsı bir kapanışla bitirir: Ne iç karartıcı ne de mutluluk verici. Canavar, yaratıcısıyla hesaplaşır ve özünü kabullenir. Askerlere yardım eder, güneşe bakar, iç çeker. Yüzündeki olgunluğu ve zekâyı görürüz. Aynı şekilde kalbi kırıktır fakat kırık da olsa atmaya devam eder.
Son Söz
Ailesini katleden iğrenç bir şey yarattığını fark edip korkan, aklı başında bir Victor’dan neden üzüldüğünü anlamadığımız, çarpıcı bir öyküsü olmayan Victor’a; saflığı ve masumiyeti Canavar yüzünden paramparça olan Elizabeth’ten Canavar’a âşık olan Elizabeth’e; küçük, masum, ilk katledilen ve en değerli William’dan karaktersiz William’a; içinde gaddarlığı da insaniyeti de barındıran, muhteşem konuşan Canavar’dan masum, öfkeli ve filme göre olgun Canavar’a…
Del Toro’nun Frankenstein’ı oldukça seyreltilmiş, Canavar dışında kimsenin karakterini yansıtmayan, onun dışında akıllarda bir şey bırakmayan bir adaptasyon. Çok daha sert ve çarpıcı olması gereken film, düşünsel açıdan kuru olmuş: Sadece empati, ait olma ve insan olma konularını düşündürtüyor insana. Halbuki romanda takıntı, kayıp, yorgunluk, çaresizlik, tutku, iyilik, gaddarlık, hayatın kompleksliği, bencillik gibi birçok önemli konuyu da hissedebiliyorduk. Bu kısa romanın bu denli değerli, Shelley için bile dehşet verici ve kapsayıcı olmasının en önemli sebeplerinden biri de bu. Sonuçta film, üstünkörü, aceleyle yazılmış bir 21. yüzyıl ürünü gibi duruyor: Amaçlara odaklanan, duyguları yeterince vermeyen, karakterleri oldukça silik gösteren ve insanları etkilemek için ucuz noktalara başvuran bir ürün. Adaptasyon, Shelley’nin dehşetini ve güzelliğini bastıran modern bir yankı: daha yumuşak, daha anlaşılır fakat çok daha sığ ve ruhsuz.
Kaynakça
*Mary Shelley, Frankenstein ya da Prometheus, İş Kültür, çev. Yiğit Yavuz, s. 216.