ANILAR

Küçükken abimin kitaplığı beni büyülerdi. Cesur Yeni Dünya’da kitaplığa dokununca kendilerine elektrik çarpan çocuklar gibi hissederdim çünkü abim “Büyüyünce okursun!” derdi hep. Ben de vitrindeki ayıcığa bakan çocuklar gibi kitaplara bakardım. Dublörün Dilemması, Korkma Ben Varım ve sonrasında Ruhi Mücerret de bu kitaplar arasındaydı. Abim, en sevdiği kitabının Ruhi Mücerret olduğunu söyler, ben de merak ederdim. Okuldan gelip uzanınca “Acaba neler anlatıyorlardır acaba?” diye düşünürdüm. Bir gün kötü bir kitabı alıp gizlice okudum ve tabii o zamanlar hoşuma gitti. Abimin ruhu bile duymamıştı ve ben sinsi bir haz alıyordum bundan. Yine de buna çok devam etmeyip kendi kitaplarımı okudum. Zaten birkaç yıl sonra da kendi kitaplığımı oluşturmaya başlamıştım bile. Şimdi de Murat Menteş’in ilk romanı “Dublörün Dilemması”nı bitirdim, notlarımı aldım ve yazımı yazdım. Kesinlikle ilginç bir his! Çocukluğun o tatlı merakıyla romanları yorumlamanın hazzı birleşmiş gibi.

Şimdiyse sizi daha fazla tutmadan incelemeyle baş başa bırakıyorum.

İNCELEME

Dublörün Dilemması, mizahı, kurgusu, karakterleri, yeri gelince yansıttığı karanlık felsefesi ve üslubuyla şüphesiz ki akıllarda kalacak bir roman. Roman, bir sayfada size kahkaha attırırken bir sonraki sayfada sizi insanlığın ve felsefenin karanlık dehlizlerinde gezdiriyor. Karakterleri, fantastik dünyası ve üslubuyla da hemhâl olduğunuzdan dolayı bitirince tadı damağınızda kalıyor. Yazarın farklı romanlarını okumak, karakterlerin, üslubun, mizahın ve aktarılan problemlerin gelişimini ve değişimini gözlemlemek istiyorsunuz.

Başlangıçta, henüz başkarakterimiz Nuh Tufan’ı tanımaya çalışırken, onun “tiyatro oynarken içini büyük bir saçmalık duygusunun kaplaması” ve aynı zamanda seyircileri sevmemesi kurguların saçmalığına bir atıf olabilir. Nuh Tufan da tıpkı Nikos Kazancakis’in Zorba’sı gibi eylem odaklı bir karakterdir, dolayısıyla kavramlarla düşünmez. Bu yüzden de Moliére, Ibsen ya da Shakespeare’e saygısı olsa da kurguya ve onun izleyicilerine saygısı yoktur. İleride benliği neredeyse elinden gidince bile buna çok kafa yorar ama devam eder. Belki de hayatın aldatmaca ve karmaşıklık dolu bir yer olduğunu düşündüğü için “Hayatın kendisi öyle hileli bir hâle gelmişti ki, tiyatroda ancak can çekişme sahnelenebilirdi,”¹ der. Nitekim hemen ileriki bölümde de Nuh Tufan, Şant-Ajans’ı, Meyvertigo aleyhinde, insanları aldatmak üzere birçok piyes düzenlemek için kurar.

Nuh Tufan, Zorba gibi bir eylem adamı, güçlü ve inatçıdır, ileride bu daha da netleşir. Zorba’nın yontulmamış bir kişiliği, uç noktalara varan bir “eylem adam”lığı vardır. Zorba, sanatı ve kitapları sevmez, sadece hayat tecrübeleriyle “var olduğumuzu” düşünür. Nuh ise yeri gelince mantıklı yorumlar yapar, kendine kızar, o denli uçlarda gezmez fakat eylemciliğinden de ödün vermez. Kimsesiz büyümüştür, etrafında kimsesi yoktur (ki bunun için Allah’a dua eder), albino ve şizofrenidir, hep alaya maruz kalır fakat o hiç pes etmez. Afili Filintalar’ı kurar, insanlara kendini kabul ettirmeye çalışmadan kabul ettirir (hatta bu konuda İbrahim Kurban ona imrenir), hocalarla eğlenir, Çöplük’ünü kurar, insanları dolandırır, başka birinin yerine geçer, kişiliği başkalaşır ve daha nicesi… O, dilemmalarına rağmen bir çıkış yolu bulur çünkü maskeyle de maskesiz de kendine güvenir, “kendine özgü” bir benlik anlayışı vardır ve bu, garip bir çekicilik barındırır.

Örneğin, Dilara Dilemma’ya âşık olduğu için kendine kızar fakat yine de hayatına hiçbir şey olmamış gibi devam eder. Aşkını sürdürür. İlginç bir şekilde, gaipten gördüğü halüsinasyonlar gibi, sanki bir çıkış yolunun her daim var olduğunu biliyor gibidir. Shakespeare boşuna “En uzun gecelerin de bir sabahı var.”² demez ne de olsa. Daha da ilginci, kitabın sonunda Dilara’dan kaçış yolunu bulmasıdır.

Dilara Dilemma’nın ise Nuh Tufan’ı “zehirlemesi”, aşkın ikilik barındıran doğasındandır: Aşk, hem hayat verir hem de öldürür; hem coşkulandırır hem de mahveder. Örneğin, Babalar ve Oğullar’da Bazarov’un hayatı aşkla solar fakat arkadaşı Arkadiy aşkla hayat bulur. Edebiyatımızdan örnek verecek olursak, Araba Sevdası’nda aşkla var olmaya çalışan Bihruz Bey, aynı şekilde aşkla, amaçsızlığıyla mahvolur. Diriliş’te Nehlüdov, bir nevi aşkla “dirilir” ve aynı diriliş Suç ve Ceza’da Raskolnikov için de geçerlidir (ne de olsa herkesin bir Sonya Semyonovna’sı olmuyor ya!). Nuh Tufan da işte bu ikiliğe kapılır. Ferruh Ferman bile bu aşkın abartılı olduğunu görürken³ Nuh, onun fark ettiğini görmez. Aşk, fazlasıyla onu kör ediyor ve zehirliyordur. O, güvendiği çıkış yolunu bulabilecek midir?..

Şüphesiz ki hepimizin içinde birçok kurgu karakter olduğu gibi Nuh Tufan da vardır. Onun öyküsü her ne kadar çetrefilli, okuması keyifli ve “dilemma dolu” olsa da bizimki de öyledir. Bir arkadaş ortamına gireriz (ki lütfen o Afili Filintalar olmasın! Ya da olsun mu?) ve kişiliğimiz değişir; yeni bir insanı tanırız ve kişiliğimiz onun boyunduruğu altına girer; bir topluluğa zihnimizi, karakterimizi emanet ederiz ve kişiliğimiz yine değişir. Dolayısıyla hayat bir “maske değiştirme sahası” gibidir, kişiliğimizde bir şeyleri beğenmeyiz ve değiştiririz ya da başka insanların boyunduruğu altına gireriz ve yine değiştiririz. Evet, Herakleitos’un dediği gibi, insan benliği, durmadan akan bir nehir gibidir! Yine de sadece bununla açıklanabilir mi? Murat Menteş, kurgunun içine bu soruları ustalıkla yerleştirir: Nedir insan, benlik, hayatın kendisi? Ne kadar da gariptir “ben olmak”! Ya da böyle bir şey mümkün müdür? Zihnimizde yalnızızdır ama! Sıyrılmak mıdır her şeyden iyi olan, yoksa bunun için çabalamak mı? Güzel ve aynı zamanda yorucu olan şey, bu konunun birçok farklı problemin kapısını aralamasıdır.

Nuh Tufan’ın aklına benliğiyle ilgili şeyler takılır, bundan bol bol yakınır: Canavarlaştığını, aşkının sahte olduğunu, ne Nuh Tufan ne de Ferruh Ferman olmak istediğini söyler. “Kendine gelmek ya da kendinden kaçmak gibi yetenekleri yoktur”, dolayısıyla yakınmasıyla kalır ve her şeye devam eder.⁴ “Benim dünyada tattığım en büyük lezzet, hayat değil, insanlık! Her zaman olduğu gibi şimdi de, yaşıyor olmanın değil, insan olmanın zevkini çıkarıyorum.”⁵ der İhsan Oktay Anar ve önemli olan insanlıksa Nuh Tufan insanlığını kaybediyor gibidir. Öte yandan Engin Geçtan, “Yaşamak, kendisi olabilmeyi ve yaşama etkin bir biçimde katılabilmeyi tanımlar.’’⁶ der ve bu alıntıya göre Nuh Tufan cansızdır! Durumun ehemmiyeti böylelikle daha çok göze çarpar.

Bu konuya iyi bir dizi olan “Parasyte: The Maxim” ile de örnek verilebilir: Dizinin başkarakteri Shinichi Izumi’nin sağ kolu, konuşabilen bir parazit tarafından ele geçirilir. Parazitle birlikte yaşamaya çalışırken Izumi, “insan olmak” ve parazit olmak hakkında düşünür, parazitse insan olmanın ne olduğunu kavramaya çalışır. Bir olaydan sonra Izumi, bazı duygularını kaybeder ve parazit-insan ara formunda kalır. Böylelikle “Neyim ben? Yaşamak, ben olmak, insan olmak, herhangi bir şey olmak, var olmak nedir?” soruları zihnine akın eder. Ortak paydaları olan bu iki karakterin soruları, romanda kesişir. Dolayısıyla Nuh Tufan böylesine eylem adamı, psikolojik açıdan güçlü ve aynı zamanda kaçık olmasaydı her şey daha korkutucu olabilirdi. Nitekim bu hâliyle de durum, tüyler ürperticidir.

Ferruh Ferman’la Nuh Tufan’sa birbirinin tersidir adeta. Ferruh Ferman pasif ve durgundur, kekelemesinden dolayı “ona bakıp gülen bir kıza” kur da yapamaz. Halbuki Nuh Tufan, ona bakmayan bir kıza da kur yapabilir ve her konuda atılgandır (bazen fazlasıyla). Ferruh Ferman, kendi işini bile isteksizce kurar fakat Nuh Tufan kendi elleriyle kazıyarak (ve bazen zihniyle dolandırarak) kendi işini kurar. Nuh, kendi kişiliği hakkında düşünebilen bir karakterdir. Hatta bir bölümde Nuh, Ferruh Ferman’ın kişiliğiyle kendi kişiliğini karşılaştırıp yakınır.⁷ Öte yandan Ferruh Ferman, sevgilisi Dilara Dilemma ona “moloz ve zombi” deyince bile çok incinmez.⁸

“Genel olarak bir şey hissetmeyen” Ferruh Ferman’la kişiliği ortama göre değişen, duygu ve eylem dolu Nuh’un zıtlığıdır bu. Böylesine zıt olan insanların birbirlerinin hayatına girmesi ve hayatlarındaki insanların hiç fark etmemesi, yakınlarımızın bizi ve etrafındakileri ne kadar az anlamaya çalıştığının bir göstergesidir. İnsanlar “sanki birbirleriyle değil de maskeyle konuşurlar”⁹ gerçekten. Aynı zamanda karşıdakinin özellikleri ve davranışları hakkında pek düşünmezler. Bu, benlik probleminden sonra belki de romanın en korkutucu yanıdır. Çoğunlukla bize mi bağlıdır sadece benliğimiz yoksa topluma mı? İnsanlar nezdinde “biz” kimiz, neyiz? Adam Philips’in dediği gibi, karşılaştığımız insanlar bizi icat mı eder? Biz de icat edilen, içimizdeki ve topluluktan topluluğa değişen benliklerimiz arasında bir ara form muyuz?

Romanda göze çarpan şeylerden biri, Nuh Tufan, Ferruh Ferman ve İbrahim Kurban bölümlerinde, bazı sahnelerde hepsinin Nuh Tufan’mış gibi hissettirmesiydi. Bunun en temel nedeni mizahın ve anlatımın aynı kalması, olaylara karşı yorumların da ilk okuduğumuz Nuh Tufan’a benzemesiydi. Her ne kadar bu problem çok büyük olmasa da yeri geldiğinde kimi okuduğumuzu sorgulattırıyordu.

Bir başka göze çarpan şeyse ana konuyla ilgisi olmayan hikâyelerdi. Evet, bu hikâyeler karakterlerin ve kurgunun içine girmemize oldukça yardımcı oluyordu fakat bazen çok uzun ve yorucu olabiliyorlardı. Örneğin “Kimdi bu Whitcomb Judson?” bölümünün sonu komik olmasına rağmen çok uzun olduğu için okuru istemsizce yoruyordu. Ne diyelim, okuduğumuz bir romanda, olayların akışıyla ilgisiz bölümlerin bulunması ihtimali 2’de 1, değil mi?¹⁰

Efrâsiyâb’ın Hikâyeleri’ndeki alıntıyı, kendimi, Dublörün Dilemması’nı, bu güzel üslubu, mizahı sevmediğim yerleri, karakterleri ve Nuh Tufan’ı düşünürken edebiyatın kuşatıcılığına hayran kalıyorum. Roman okurken sadece karakterlerin duygu durumu, düşünceleri, yaşadıkları ve kişiliği hakkında yorum yapmıyorum, aynı zamanda kendim, hayat ve okuyup izlediklerim hakkında da yorum yapıyorum. Her şey daha derli toplu, daha çekici hâle geliyor, bilgiler zihinde daha kalıcı oluyor. Ne harika! Evet, tüm bunları zihnimde daha da detaylandırıyorum ve gülümsüyorum. Devamında Düblörün Dilemması’nın keyfine daha çok varıyorum. Ondan önce de siz sevgili okurlarıma şunu diyorum: Okuduğunuz bir edebiyat eleştirisinde akışla ilgisiz bölüm görme ihtimaliniz 2’de 1.

Yazının yazım sürecindeki yorgunluk kadar hazzediyorum bitirince. Son olarak şunu ekliyorum: Unutmayın ki dublör olmak için İbrahim Kurban’a ihtiyacınız yok; hepimiz zaten oldukça yetenekli dublörleriz.

KAYNAKÇA

*(Saavedra, Miguel de Cervantes. Don Quijote. çev. Roza Hakmen. 29. Basım, YKY, II. Cilt, 2020. s. 471)

¹(Menteş, Murat. Dublörün Dilemması. 12. Basım, Alfa Yayınları, 2023. s. 28)

²(Shakespeare, William. Macbeth. çev. Özdemir Nutku. 14. Basım, İş Kültür, 2020. s. 69)

³(Menteş, Murat. Dublörün Dilemması. 12. Basım, Alfa Yayınları, 2023. bkz. s. 260)

⁴(a. g. e, s. 126)

⁵(Anar, İhsan Oktay. Efrâsiyâb’ın Hikâyeleri. 19. Basım, İletişim Yayınları, 2009. s. 137)

⁶(Geçtan, Engin. İnsan Olmak. 16. basım, Metis Yayınları, 2018. s. 159)

⁷(Menteş, Murat. Dublörün Dilemması. 12. Basım, Alfa Yayınları, 2023. s. 60)

⁸(a. g. e, s. 280)

⁹(a. g. e, s. 45)

¹⁰(a. g. e, s. 166)