Londra’daki Birkbeck Koleji’nde felsefe, tarih ve Latince dersleri almış, Oxford Christ Church’te modern tarih okumuş ve daha sonra öğretim üyeliği yapmış olan Theodore Zeldin, en çok bir Fransız tarihçisi olarak “A History of French Passions” (1979-81) ve “İnsanlığın Mahrem Tarihi” (An Intimate History of Humanity, 1994) kitaplarıyla bilinir. O 81 yaşındayken yayımlanan, yayınladığı son kitabı olan “Hayatın Gizli Hazları”, benim onunla tanıştığım ve pek sevdiğim, hatırı sayılır derecede içeriğinden faydalandığım bir kitap oldu.

Zeldin, “Heba edilmiş bir yaşam nedir?”, “Sanatçılar kendilerini ifade etmenin ötesinde neyi amaçlayabilir?”, “İnanmayan biri inananı nasıl anlayabilir?”, “Bilmeye değer olan nedir?”, “Kadınlar ve erkekler birbirlerine başka nasıl davranabilirler?”, “Bu kadar çok çalışmanın ne anlamı var?” gibi önemli sorulara yalnızca klasik bir deneme gibi cevap vermiyor bu kitapta, tarihi karakterlerden ilham alarak, onların biyografilerinden, hayatın içinden çıkarmaya çalışıyor bu soruların cevabını. Aynı şekilde, tıpkı hayatın kendisi gibi cevapları yüzümüze vurmuyor ya da hemen önümüze sunmuyor. Düşünmemizi, onu bizim bulmaya çalışmamızı sağlıyor.

Bunu yaparken en çok “birey”e vurgu yapıyor, Dostoyevski’yi, Ingvar Kamprad’ı (henüz 17 yaşındayken IKEA’yı kurar), Kafka’yı, Einstein’ı, Francis Bacon’ı, Haimabati Sen’i ve daha birçok insanı tüm eşsiz özellikleriyle ve sıradanlıklarıyla anlatıyor. Dostoyevski’nin aşkları hâline gelmiş tutarsız idealleri (ki bu aklımıza Delikanlı’daki “Dolgorukiy” karakterini getirir), kumar bağımlılığı, Einstein’ın yalnız hissetmesi, Kamprad’ın okuyamaması ve ilişkilerindeki başarısızlığı, Bacon’ın üçkâğıtçılığı ve Kafka’nın cinsel arzu düşkünlüğü… Aynı zamanda Dostoyevski’nin karakterlerinin canlılığı, Einstein’ın dehâsı, Kamprad’ın süreç yönetme kabiliyeti, Bacon’ın bilim tutkusu ve Kafka’nın edebiyat aşkı… Her insanın içindeki karanlık ve yemyeşil tarafları görmemizi sağlıyor Zeldin. Aynı zamanda onların bunlarla nasıl başa çıktığını ve bizim onlara karşı, hayatlarına karşı nasıl bir düşünce geliştirebileceğimizi de gösteriyor. Sadece bahsettiğim insanlar da değil, dünya çapında herhangi bir başarısı olmayan insanlardan da bahsediyor, yoklukla büyüyüp doktor olmayı başarabilmiş Haimabati Sen gibi. Tüm bunları yaparken de biz, hem geçmişe tanık oluyor, hem düşünüyor hem de soruları cevaplamaya çalışıyoruz.

Zeldin, “sıradan olan”la “sıra dışı olan” arasında uçurum olmadığını, sadece bu insanların belirli azimleri, tutkuları, amaçları olduğunu gösteriyor bize. Her gün yanında olduğunuz, belki sıkıldığınız belki de konuşmadığınız insanlardan bir şekilde faydalanmayı, bireyin dünyaya açılmasının ne kadar değerli olduğunu açıklıyor. Geçmişi, geleceği, bugünü ve yarını bağlıyor sohbetlerle, insanlarla, tanışıklıklarla: “Heba edilmiş bir yaşam, yalnızca kendi kendine hitap eder ve yalnızca kendi endişelerine odaklanır. Ancak artık insanın kendi zamanına ve yaşam alanına kısılıp kalmasına gerek yok. Farklı yaşamları yan yana koymak, kişinin bu yaşamlarla ilgili algısını değiştirir.”²

Bireyin dünyaya açılmasına, iletişime ve başka yaşamlar üzerine düşünmeye vurgu yaparken hem kişisel yaşamımıza hem de kültürel birikimimize değiniyor Zeldin. İnsan, şüphesiz ki başka insanlara muhtaçtır çünkü hobilerimizi böyle ediniriz, böyle eğleniriz, böyle üzülürüz ve ufkumuz böyle gelişir. Zaten durup bir düşünün, en büyük tutkularınızı alışkanlık hâline getirme yolunda ya biri(leri) vesile olmuştur ya da en azından size dokunmuşlardır. Günlük yaşamımızda da farklı düşüncelere, hobilere ve yaşam tarzına sahip insanlardan etkilenebiliyoruz; nitekim farklı olmasa, çok normal olsa bile gayet etkileyici olabiliyor insanların varlığı, yeter ki biz bakmayı bilelim. Bazen de sevdiğimiz insanlarla (ailemizin içinde veya dışında) konuşmuyoruz ya da konuşamıyoruz, o güzel iletişimi sağlayamıyoruz. Kim bilir konuşursak neler değişecek! Sizin bu tür konuşmak istediğiniz ama konuşamadığınız veya hobilerinden, yaşam tarzından pek hazzettiğiniz insanlar var mı?

Öte yandan, okumak da bir iletişim şeklidir aslında. Kurgu eser okurken yazarın hislerine, düşüncelerine ve hayal gücüne dokunuruz, eğer iletişim kurmaya çalışırsak karakterleri ve anlatılmaya çalışılan (veya çalışılmayan) şeyleri bu iletişim sonucu kendi algımıza göre şekillendiririz. Kurgu dışı eser okurkense, yazarın yazdığı şeylerle, örneğin tarihi olaylar veya felsefi bir denemeyle, zihnimizde doğurganlık yaratıp fikirler, hisler uyandırsın diye iletişime geçeriz. Bu iletişimin sonucu her şey olabilir ve eşsiz olan da budur: Tarihi bir karakteri kendinizle bağdaştırabilirsiniz, felsefi bir denemede size yakın gelen düşünceler olduğunu fark edebilirsiniz, psikoloji okurken kendinizin ve çevrenizin davranışları üzerine daha rahat hissedebilirsiniz… Fark ettiğiniz üzere bu sürecin özünde sadece üç unsur vardır aslında: Kitapla iletişimimiz, çabamız ve kendi algımızla şekillendirmemiz.

Sadece bireyden bahsetmiyor tabii, bireyler üzerinden birçok konuyu okuru yormadan, düşünmeye sevk ederek değiniyor. Vatan sevgisi, yaşamın anlamı, birey olmak, kadın-erkek ilişkileri, sigortacılık, yoksulluk, zenginlik, liderlik, aşk, iş hayatı, gençlik, otelcilik, sanat ve daha birçok konuya, bu konuda uzman insanlarla sohbet ediyormuşçasına parmak basıyor. Güzel olan şey, Zeldin’in her şeyi güzelleyerek anlatmaması, aksine, hayatı, kanlı canlı insanlarla ve yeri gelince sömürgeciliğin, sigortacılığın, reklamların veya insanların bencilliğinin yıkıcı etkilerine değinerek anlatması. Kendisine has olansa, bu gerçekçiliğin ve yeri gelince yorgunluğun yanında okura umut ve ışık olmasıdır.

Tarihe bakış atıp insanlar, ilişkiler ve yaşam biçimleri hakkında bilgi edinirken, bir yandan da kendimiz üzerine düşünürüz istemsizce. Kendi ilişkilerimizi, tutkularımızı, insanlara karşı personalarımızı, “karanlık ve yemyeşil taraflarımızı” deşeriz, bunu yaparken de Zeldin’in dediği gibi düşünmekten keyif alırız: “’Düşünmek buradaki en zorlu iş’ demişti Henry Ford, ‘neden bu kadar az kişinin bu işle meşgul olduğunun cevabı da bu belki.’ Ancak düşünmek de oyun oynamak kadar derinlere sürükleyici, coşku uyandırıcı ve rahatlatıcı olabilir.”³ Sorulara sürükleniriz istemsizce, rahatsız edici olan soruların keyifli olabileceğini, bunu aklımızdan çıkarmamayı tembihleriz. Düşünmeyi, iş hayatını, ilişkileri, anlamı, hakikati, aşkı, ilişkileri, tutkuyu, acıyı farklı perspektiflerden görmeye çalışırız, “Başka nasıl olabilirdi?” deriz kitaptaki gibi.⁴ İnsanlığı bugün bulunduğu noktaya getiren de bu sorudur çünkü bu soru olmasa hâlâ ağaç tepelerinde yaşıyor olurduk. Kendimizle uzlaşmak, en değerli şeylerden biri değil midir? Belki de içimde zamanla daha fazla pişecek olan bu değerli kitap, hayatın gizli hazlarını tattırarak beni buna daha fazla yaklaştırmıştır.

Geçmiş, benim için bir hikâyeler dizisi değil; insan deneyimlerinin bütünündeki güzelliğin ve dehşetin hayali bir kreasyonu. Bilgi yaratmak bir sanat. Bilgiyi özümsemekten veya cehaleti ortadan kaldırmaktan çok farklı bir olay. ⁵

Kaynakça

¹(Zeldin, Theodore. Hayatın Gizli Hazları. 5. Basım, Ayrıntı Yayınları, 2022. s. 358)

²(a.g.e, s. 34-35)

³(a.g.e, s. 141)

⁴(a.g.e, s. 370)

⁵(a.g.e, s. 369-70)