Soldan sağa Radiohead grup üyeleri: Ed O’Brien (gitar, arka vokal), Thom Yorke (vokal, ritim gitar), Colin Greenwood (bas gitar), Phil Selway (bateri), Jonny Greenwood (lead gitar, klavye).

{{audio}}

ÖN SÖZ

Pratik yaptığım günlerden birinde, içimde Planet Telex’in o güzel intro’sunu çalma arzusu belirdi. Bir anda kendimi intro’nun tonunu yakalamak için buldum ve intro, verse, nakarat derken şarkının tamamını cover’ladım. Ardından aklıma şu soru takıldı: Neden cover’ladığım şarkıyı yayınlamıyorum? Yarattığım şeyi yayınlama keyfine varırdım. Sitemde yayınlarsam hem üzerine yazı yazmış olurdum hem de ses dosyasını paylaşırdım: Bir taşta iki kuş! İşte bu düşünceyle her şey başladı. Hem yepyeni bir site oluşturdum hem de gördüğünüz cover’ı yeni bir başlangıçla yayınlayabildim. Amacım, yarattığım şeyleri sizlerle paylaşıp keyif almanızı sağlamak, gitarda gelişebilmek ve kaliteli içerikler ortaya koyabilmek için kendimi teşvik etmek.

Planet Telex’i ilk olarak seçmemin özel bir nedeni yok. Son zamanlarda aklıma takılıyor ve sık sık “Beni çalsana!” diyordu, ben de isteğine riayet ettim. Özel bir nedenimin olmaması tabii ki şarkının kendisinin özel olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Başlangıçta burun kıvırdığım Radiohead şarkılarından olan Planet Telex, sonradan intro’suna bayıldığım, verse’teki distorted gitarı hayranlıkla dinlediğim bir şarkıya dönüştü. Kırılma noktası, Planet Telex’in 2004 Coachella performansıydı: Jonny’nin ilk kez klavye yerine gitar kullandığı bu performansı dinler dinlemez “İşte istediğim ton bu!” deyip çalmak istemiştim.

Radiohead 1 Mayıs 2004’te, Hail to the Thief turunun son konseri olan Coachella’da.ᵇ

CREEP HAYRANLARINDAN RADIOHEAD HAYRANLARINA

1985’te Oxfordshire’da kurulan grubumuz, çıkışlarını 1992’de Drill EP’iyle yaptı ve ilk albümleri Pablo Honey’i 1993’te piyasaya sürdü. Creep şarkısı sayesinde dünyada hızlı bir tanınırlık sağlayan grubun planı, 20.000-30.000 civarı satıp kayıt şirketini memnun etmek ve müzik yapmaya devam etmekti. Ne yazık ki işler öyle yürümedi. Grubun tanınırlığı hız kesmeden artıyor ve konser biletlerinin hepsi satılıyordu fakat bir sorun vardı: Herkes sadece Creep’i duymak istiyordu. Bir milyonun üzerinde kopya satmasına rağmen grubun gitaristi Jonny, “Başarılı bir albümmüş gibi hissetmiyorduk,” diyordu, “Başarılı bir şarkı vardı fakat albüm başarılı değildi.” Thom ise “İkinci albüm ilkinden çok daha iyi olacak,” diyordu kendinden emin bir şekilde.¹ Tek şarkılık şöhretleri onları yoruyordu. “Creep grubu” olmaktan kurtulup ciddiye alınmak için tek şansları vardı.

11 Temmuz 1993: Radiohead ilk San Francisco konserinde.

Adını grubun repertuvarında en uzun süredir bulunan şarkıdan alanᶜ ikinci albümleri The Bends, uzun uğraşlar sonunda 1995 yılında piyasaya sürüldü. Birleşik Krallık albüm sıralamasında 4 numarayı buldu, Amerika’da yavaş satsa da zamanla dünyada konuşulmaya başladı, olumlu eleştiriler arka arkaya geldi. Albümün prodüktörlüğünü ve ses mühendisliğini John Lennon, George Harrison, Magazine ve Pink Floyd gibi isimlerle çalışan, sonradan Muse’la da çalışacak olan John Leckie üstlendi. Jonny, albüm tamamlandıktan sonra Leckie hakkında “Kayıt sürecinde gözümüzde büyüyen şeyleri basitleştirdi,” diyordu, “Bu da stüdyoyu nasıl kullanacağımızı kavramamızı sağladı.”² Radiohead’in sonraki her albümünün prodüktörlüğünü üstlenen Nigel Godrich, bu albümde ses mühendisi olarak çalıştı; albümün 10. şarkısı Black Star, grup üyelerinin ve Godrich’in prodüktörlüğünü yaptığı tek şarkı oldu.³

Sonunda, The Bends’le birlikte, “Creep hayranları” yavaş yavaş “Radiohead hayranları”na evrildi; grup da kendini kanıtlamış oldu. Albüm tamamlandıktan sonra Thom Yorke, bu süreçten şöyle bahsediyor: “Her şeyi aşırı analiz ediyorduk ve kaygılıydık. Fakat albümün test plağını dinlediğimde, ilk kez gerçekten Creep’i aşıp kariyerimize devam ettiğimizi hissettim. Albümü bitirdiğimiz gibi her şey tekrardan açıklığa kavuştu, hayat az da olsa basitleşti.”⁴ Albüm, rock tarihine adını yazdı, birçok gruba ilham oldu. Ülkemize de büyük etkisi olmalı ki Mor ve Ötesi’nin solisti Harun Tekin, albümün hem gruba hem de kendisine büyük bir ilham kaynağı olduğunu belirtiyor.⁵

ALBÜMÜN İSMİ VE İKONİK KAPAĞI

{{small}}

The Bends albüm kapağı

Albümün ismi, “vurgun”, dalgıçların denizin dibinden birden su yüzüne çıktıklarında uğradıkları inmeden geliyor. Creep sayesinde çok hızlı bir ün kazanan grup, albümün ismini daha anlamlı hâle getiriyor: Üne karşı savunmasızlık, yabancılaşma, yalnızlık, yorgunluk ve depresyon. İsim, içinde işlenen temaları çok güzel özetliyor. Albüm kapağında bir müdahaleye ihtiyacı varmış gibi görünen kalp masajı (CPR) mankeni, yabancılaşma, hayattan git gide uzaklaşma ve bitkinlik temalarını vurguluyor.

Kapağın öyküsü, The Bends’in ilk teklisi “My Iron Lung” çıkmadan önce Thom Yorke’un, Radiohead’in kapak sanatçısı Stanley Donwood’a “Hadi bir demir akciğer bulup onu filme alalım!” demesiyle başlıyor. Kendi kendine nefes alma yetisini kaybeden insanlara mekanik bir solunum desteği sağlayan bu medikal aleti oldukça sıkıcı bulan ikili, yakınlarda başka bir şey buluyor: kalp masajı mankenleri. Böylece bu ikonik albüm kapağı da belirlenmiş oluyor.⁶

PLANET TELEX

{{small}}

27 Şubat 1995’te yayınlanan High and Dry / Planet Telex teklisinin kapağı.

Orijinal adı Planet Xerox olan şarkı, Xerox ismi telifli olduğundan “Planet Telex” ismini alıyor. 1994 yılının sonlarına doğru kaydedilen şarkı, stüdyoda yazılıp kaydedilen tek şarkı olma ünvanını elinde tutuyor. Şarkının öyküsü ise şöyle: Thom ve Jonny nakaratı hallettikten sonra, şarkıyı kaydetmeden önce grup, dışarıya içmeye gidiyor. Döndüklerinde Jonny uyumaya gidiyor, Ed, Leckie ve Thom ise piyano bölümünü halletmeye çalışıyor. Piyanoyu hallettikten sonra Thom, vokali yaparken yerden kalkacak hâli olmadığı için şarkıyı yerde yatarken söylüyor; sonradan şarkı söylediğinin farkında bile olmadığını belirtiyor. Bu sırada televizyon izleyen Colin, o anda şarkının kulağa gerçekten sıkıcı geldiğini fakat her şey tamamlanınca şahane bir bütün oluşturduğunu belirtiyor.⁷

Radiohead, albüm açılışlarında belirli bir çizgisi olan bir grup: You, Planet Telex, Airbag, Everything In Its Right Place, Packt Like Sardines, 2+2=5, 15 Step, Bloom ve son olarak Burn the Witch. Planet Telex’in öne çıkan tarafı ise, albümde klavyenin ve atmosferin en yoğun olduğu şarkı olması. Bildiğiniz gibi grup, ileride elektronik müziği daha çok benimseyecek ve OK Computer, Kid A gibi albümleri yapacak. Planet Telex ise yakında gelecek olan bu dalganın güzel bir ön gösterimi.

Merak ettiyseniz, albüm açılışlarının hepsi o kadar iyi ki Planet Telex’in nerede durduğuna pek emin değilim fakat çok sevdiğim kesin. Dostoyesvki’nin Ölüler Evinden Anılar’ı gibi: Hem iç karartıcı, hem çok güzel hem de gelecek eserlerin nasıl evrileceğine dair büyük bir merak uyandırıyor.

EKİPMANLAR ve EFEKTLER

Stüdyo versiyonunda Jonny, intro akorlarını akustik piyanoyla çalıyor. Kaydedilen piyanoyu daha sonra üç Roland RE 201 Space Echo’dan geçiren Jonny, o muhteşem atmosferik sesi elde ediyor. Yazının başında bahsettiğim 2004 Coachella introsunda ise Jonny, sadece gitarını kullanıyor. Ben de intro’da phaser, tremolo ve delay kullanarak bu tonu kopyalamaya çalıştım fakat Jonny’nin değil, Thom’un çaldığı bölümleri çaldım. Kesinlikle mükemmel, hipnotize edici bir intro. İkinci verse lead bölümünde ise Jonny, bol distortion’lı Marshall Shredmaster’ı, phaser pedalı ve Fender Eighty-Five amfisiyle yer ediyor.⁸ Ben de olabildiğince bu tonu kopyalamaya çalıştım; küçük ama şarkının dinamiğine tat katan bir bölüm.

In Rainbows’un kayıtları sırasında Jonny, Roland RE201 Space Echo’larıyla birlikte.

Verse’lerde ise Ed O’Brien distortion’lı fakat oldukça synthesized tonu ise tüm gitarı Korg A2 multi efekt prosesöründen geçirerek elde ediyor. Dikkat ederseniz arkada başka bir tremolo atmosfer katmanı var.⁹ Ben o atmosferi yaratmayı denedim fakat yapamadım ve sadece distortion’la yetinmeye karar verdim.

Bateri için grup, parçaya bir drum loop ekliyor ve ardından The Bends B-Side’larından “Killer Cars”ın orijinal versiyonundaki outro’yla oynayarak bir katman daha oluşturuyor. Laf enstrümanlardan açılmışken, sözler girdikten çok az sonra giren bas gitarı da küçümsemeyelim. Oldukça yerinde, şahane bir bas gitar kullanımı var şarkıda. Colin’in basları dikkat edildiğinde ağız sulandırabiliyor, izole dinlemenizi kesinlikle tavsiye ederim.ᵈ Son olarak, Planet Telex’in en çok remix’lenen Radiohead şarkılarından biri olduğunu da ekleyelim.

SÖZLER

[Verse 1]

You can force it, but it will not come / You can taste it, but it will not form / You can crush it, but it’s always here / You can crush it, but it’s always near / Chasing you home / Saying

[Chorus 1]

Everything is / Broken / Everyone is / Broken

[Verse 2]

You can force it but it will stay stone / You can crush it as dry as a bone / You can walk it home straight from school / You can kiss it, you can break all the rules / All of the rules / But still

[Chorus 2]

Everything is / Broken / Everyone is / Broken / Everyone is / Everyone is broken / Everyone is / Everything is broken

[Ending]

Why can’t you forget? / Why can’t you forget? / Why can’t you forget?

Bence sözler, “You can force it but it will not come / You can taste it but it will not form” dizeleriyle yaşamımızı kastediyor: Ne yaparsak yapalım yaşama hevesimiz gelmiyor, hangi güzellikleri tadarsak tadalım, hangi tecrübeleri edinirsek edinelim yaşam bir şeye benzemiyor, her daim o buruk his kalıyor. Devamında “You can crush it but it’s always here / You can crush it but it’s always near / Chasing you home / Saying” dizeleriyle hayat hakkındaki duygu ve düşüncelerimizi ne denli ezmeye çalışırsak çalışalım her daim bizimle olduğunu, nakarattaki gibi bize “Everything is broken / Everyone is broken” diyeceğini belirtiyor. İkinci verse’teki “You can force it but it will stay stone” dizesiyle Thom, hislerimizin zorlasak da değişmeyeceğini, zihnimizde öylece duracağını vurguluyor. Bu dize bana, aşağıda gördüğünüz Magritte tablosunu anımsatıyor. Devamında, kurallar dışına çıksak ve birçok kötü alışkanlığı denesek bile pek bir farkın olmayacağını söylüyor. Thom’un yerde yatarken yaptığı vokali de tüm bu hisleri, özellikle bitkinliği bize çok güzel yansıtıyor. Şarkının sonuna kadar bu yoğun duygulardan kurtulmaya çalışmayan Thom, bu dizelerde tüm bunları unutup hayatına devam etmek için bir çözüm yolu arıyor: “Why can’t you forget?” Burada, “Neden Creep’i, yabancılaşmayı, yorgunlukları, kendi karakterimin kalıplarını unutup yoluma devam etmiyorum ki?” der gibidir bize. Bildiğiniz gibi bırakmadılar, sonunda unutabildiler ve arka arkaya şahane albümler çıkardılar. Bunaltıcı vakitlerde bunu hatırlayalım, bir In Rainbows yapamasak bile en azından kendimiz için en iyisini yapabileceğimizi aklımızda bulunduralım.

{{small}}

René Magritte, Invisible Word (1954)

Radiohead pek optimistik bir grup olmasa da müziklerinin güzelliği, bende zaman zaman sözlerden kopma becerisini geliştirdi. Bazen sözlerle iç içeyim, bazen değilim, bazense bunun gibi karanlık bir şarkıda bile pozitif çıkışlar bulabiliyorum. Grup bana, her şeyin daha iyi, daha güzel, daha mutlu, daha harika olması gerektiğinin dayatıldığı bu dünyada yorgunlukların da var olduğunu anımsatıyor. “Yaşamak, birey olmak, devam etmek için güç bulmak kimi zaman oldukça zor fakat tüm bunlara rağmen hayat güzelliklerle dolu,” diyor sanki. Radiohead’in bu zorlukları ve güzellikleri büyük bir zarafetle bir araya getirdiğini düşünüyorum. Planet Telex de bu zarafeti yansıtan parçalardan biri ve kanımca oldukça değerli.

EKLER:

ᵃŞarkıyı kayıpsız dinlemek isterseniz: https://on.soundcloud.com/rbPryOh3H3bqgQCPAp

Ekipmanlar:

  • Gitar: Yamaha Revstar RSE20
  • Ses Kartı: Focusrite Scarlett Solo 4th Gen
  • Kayıt Yazılımı: Reaper
  • Amfi Simulasyonu / Efektler: Neural DSP Archetype: Cory Wong & Amplitube 5

ᵇDinlemek isterseniz kayda değer canlı kayıtlar:

ᶜThe Bends, bu albümün çalışmalarında ellerinde en uzun süredir duran şarkıydı. Aslında grubun repertuvarında en uzun süredir bulunan şarkı High and Dry’dı. Şarkının demosu, Pablo Honey çıktıktan beş ay sonra grup tarafından kaydedilmişti. Kayıt şirketi ve grup, şarkıyı The Bends’den sonraki albüm için saklamak istemişti fakat Leckie’nin ısrarları üzerine grup, demo versiyonunu albüme eklemeye karar verdi [bkz. Jonathan Hale, Radiohead: From A Great Height s. 71]. Neyse ki şarkı bu albümde kaldı çünkü OK Computer’a hiç uymayacak olan, The Bends’den ise sevmediğim tek şarkıdır. Grup ve Thom Yorke da sevmiyor olacak ki 1998’den beri konserlerde çalmıyorlar.

ᵈGüzel bir Planet Telex bas cover’ı: https://www.youtube.com/watch?v=QVNwZZadA-s&t=52s

KAYNAKÇA:

¹(Jonathan Hale, Radiohead: From A Great Height, Digitized by the Internet Archive in 2018, s. 62)

²(a.g.e, s. 71)

³(a.g.e, s. 65)

⁴(a.g.e, s. 71)

⁵(https://x.com/harun_tekin/status/1238857921875849218)

⁶(https://www.bbc.com/news/articles/cvg3nyy9q8po, ayrıca bkz. https://en.wikipedia.org/wiki/Iron_lung İleride mutlaka coverlayacağım My Iron Lung, Creep şarkısı üzerine yazılıyor. Creep’in getirdiği ünden dolayı hayatta olan fakat grubun yaratıcılığını, yaşamını kısıtlayan şarkı, sözlerde gayet net yer ediyor: “This, this is our new song / Just like the last one / A total waste of time, my iron lung”)

⁷(Jonathan Hale, Radiohead: From A Great Height, s. 65)

⁸(https://thekingofgear.com/post/148216000550/planet-telex-live-arrangements-jonnys-intro)

⁹(https://citizeninsane.eu/media/uk/totalguitar/03/pt_1997-11_totalguitar.html)