Tanışma

Hayır, hayır, bu yazıda oyunculuk tecrübelerimi paylaşmayacağım. Ünlü bir jön ya da emekli oyuncu değilim. Bu niyetle gelenlere sövmemeleri için bir uyarı olsun istedim (!). Yazı, benim oyunları okuma ve seyretme sürecimden, bunların bana etkilerinden ve çeşitli düşüncelerden oluşuyor. Benim “tiyatro otoportrem” yani. Yazıda olabildiğince ayrıntıya yer vermeye çalıştım, yeterince yer vermediğim üstatlar umarım mezarlarında alınmamıştır. Hasbihâl modunda geçtiğini düşünüyorum, bunun size de sirayet etmesini umuyorum.

Tiyatroyla tanışmam ilkokulda, yanlış değilsem 2. sınıfta oldu. Sınıfça, okulumuza gelen tiyatroyu izlemeye gittik, hatta ondan sonra bir sihirbaz bile sahne aldı. Oyunun karakterleri hayvanlardı ve oldukça keyifliydi, izledikten sonra kendimi çok mutlu hissettiğimi hatırlıyorum. Arkadaşlarımla “Ne kadar güzeldi!” diye üzerine konuşuyorduk. Zaten sinemayı severdik, izlediğimiz filmleri anında birbirimize anlatırdık. Şimdi de canlı canlı oynuyorlardı ve çok estetikti, bir nevi simultane sinemaydı. Aslında pek de öyle değildi! Şimdi düşününce dandik kıyafetler ve zayıf dekor göze çarpıyordu. Yine de o zaman önemli olan bu değildi, yeni bir sanat, “tiyatro”yu keşfetmekti önemli olan.

Shakespeare, Derinlik ve Bulantı

Sonrasında pek çok oyun izlesem de kilit nokta, 15 yaşında, Dostoyevski’den sonra Shakespeare okumaya karar vermemdi. Öncesinde Atinalı Timon, Hamlet, Kuru Gürültü ve Bir Yaz Gecesi Rüyası’nı okuyup çok sevmiştim. Aynı zamanda hemen öncesinde Moliere’in, Cimri’si de dahil, birkaç oyununu okumuştum. Şimdiyse Shakespeare’in 40 oyununu ve 2 şiir kitabını (maşallah, yazmış da yazmış), Park Honan’ın “Shakespeare: Bir Yaşam” biyografisini, PDF olarak Mina Urgan’ın “Shakespeare ve Hamlet”ini edinmiştim ve ek olarak da Alfa Yayınları’ndan çıkan ciltli “Shakespeare Kitabı”nı (tüm oyunların incelemesini barındırır) almıştım. Hatta geç geleceğini düşündüğüm için Shakespeare Kitabı’nı arkadaşımla PTT şubesine gidip almıştık. Hararetle paketi açıp incelemiştik, güzelliğinden gözlerimiz kamaşmıştı. Benim için çok heyecan verici bir gündü, o günden sonra da Veronalı İki Soylu Delikanlı’yla serüvenime başladım.

Oyun okumak çok keyifliydi, aynı zamanda çok verimliydi. Shakespeare gerçekten farklıydı: İnsanı içine çeken, karakterleri üzerine düşündürten, insanlık hâllerini göz önüne seren harika bir oyun yazarıydı o. Ben Johnson gibi “iyi” değildi, edebi bir dehâydı; Marlowe gibi savurgan, vurdumduymaz değildi, aklı başında ve çalışkandı (ama bazen o da “garip” olabiliyordu). Birçok spekülasyon olsa da Shakespeare, Shakespeare’den başkası değildi, sadece hayatı hakkında bilmediğimiz veya ucu açık olan bazı şeyler vardı. Edebi dehâsı ve gizemli kişiliğiyle her daim beni büyülemiştir Shakespeare, onu okuyan milyonlarca diğer insan gibi. Tragedyalarını okumak ayrı bir zevktir ama o tatlı, eşsiz tiratları için komedyalarını da asla es geçmeyelim. Yoksa “Bütün dünya bir sahnedir”¹ gibi şahane tiratlardan mahrum kalacaktık.

Sahneyi, oyuncuları, dekoru ve seyircileri düşlemek o kadar keyifliydi ki… Hem sanki ben de Elizabeth döneminde yaşıyormuş gibi hissediyordum, dolayısıyla Macbeth’le birlikte ben de hainin teki oluyordum, Hamlet’le birlikte intikam arayan kafası karışık bir genç oluyordum; Atina, Roma, Londra, Venedik ve daha birçok yerde gezinip duruyordum. Okumanın bu tür etkisi yok mudur zaten? Karakterleri zihnimizde yaratırız, konuştururuz ve oynatırız. Tiyatro metnini okurkense hem oynatıyoruz hem de ona bir kişilik biçiyoruz. Böylece Dostoyevski’yle birlikte düşünce tarzımı değiştirdi ve farkındalığımı arttırdı Shakespeare, her ne kadar farkındalığın ne kadar “faydalı” olduğu ucu açık olsa da.

O dönem Shakespeare’s Globe, YouTube kanalında ücretsiz bir şekilde Romeo ve Juliet’i yayınlamıştı. Bunu belirli dönemlerde yapıyorlardı ve Shakespeare’in tüm oyunlarını kapsıyordu. Kitabı elime alıp oyunu izlemeyi denedim ve hayal kırıklığına uğradım: İzlemek keyifli değildi. Hayalimdeki Romeo, Juliet, Mercutio ve diğer çoğu şey sahnedekinden çok farklıydı. Sahne harikaydı fakat “gerçek” olmayan bir şeyler dürtüyordu sanki beni. Zihnimdeki kel, hemen dolduruşa gelen Othello, dalgın ve zeki Hamlet, Kral Lear’ın hazırcevap Soytarı’sı oradayken, zihnimdeyken, “gerçek”ti. Sahnedekilerse sadece bir yorumdu, bazen güzel bazen de bayağı gelen yorumlar. Yönetmene ve daha birçok şeye bağlı tabii fakat ne de olsa karar merci biziz, kendi zevklerimiz ve algılarımız. Hamlet ve genel olarak Shakespeare, Tolstoy’a bayağı ve gerçek dışı gelebilir fakat benim zihnimde öyle değil. Yine de çok sevdiğim uyarlamalar ve oyunlar oldu, örneğin Coriolanus’un Tragedyası’nı ve David Tennant’ın Hamlet’ini çok sevdim.

Bu his içimde hâlâ var, nitekim son zamanlarda okumaktan keyif aldığım, absürt tiyatronun öncülerinden Eugene Ionesco’da da varmış. Oyun, izlerken o kadar gerçek dışı ve rahatsız edici geliyor ki huzursuz hissediyorum. Sahnedekilerin “oyun” olduğu, birkaç oyuncunun bir şey anlatmaya veya oynamaya çabaladığı yüzüme vuruyor. Benimseyemiyorum, çok keyfi ve can sıkıcı geliyor. Sanki yapılmaması gereken bir şey yapılıyormuş gibi, oyuncuların da orada oldukları, oyuncu oldukları ve çıkınca bir şeyler içmeye veya evlerine gidecekleri çok belliymiş gibi. Hayır, aslında bunların oyuncuların kötü olmasıyla alakası yoktu, hatta çok iyiydiler. Benimle, benim algımla ilgiliydi. Zamanla bu azaldı fakat tamamen geçmedi. Hâlâ ara sıra böyle hissederim her ne kadar tiyatroyu sevsem de. Yakın zamanda en son gittiğim oyun, üniversitemizdeki festivalde sahnelenen Hayvan Çiftliği’ydi. Büyük bir iddiaları yoktu ve buna rağmen iyiydiler, yine de ara sıra o dürtü gelip gitti. Belki de okumayı, kitabın kendisini özlediğimdendir?.. Tiyatro, duyguları şişirir ve düşünceleri daha abartılı bir şekilde yansıtır. Belki de eğreti gelmesinin sebeplerinden biri budur, kabullenemiyorumdur.

Oyun izlemeyi sevmiyor değilim yani. Sanat manyaklığından tiyatroya gidip “Hadi bakalım, bugün de nelerden rahatsız olacağız!” demiyorum kendime. Aksine, tiyatronun büyük olanaklara sahip olduğu kanısındayım. Zaten bana birçok açıdan dokunduğunu, beni değiştirdiğini göreceksiniz. Şimdilerde Çok Güzel Hareketler Bunlar, Güldür Güldür gibi tiyatrolar daha popüler ve insanlar bu vesileyle stresini atıyor, eğleniyor. Ben de ara sıra izleyip eğleniyorum, ülkemizde mizahın iyi yapıldığı kanısındayım. Tiyatrodan sapacak olursak Ayak İşleri (mutlaka izleyin), Gibi, Leyla ile Mecnun, Doğu gibi birçok iyi işlerimiz var, son zamanlarda da Prens çıktı. Prens’in başrolü ve senaristlerinden biri olan Giray Altınok’u, bir doğaçlama tiyatro programı olan Buyur Bi’ De Burdan Bak’tan tanıyorum örneğin. TV8’deydi, küçükken izlerdim fakat pek hazzetmezdim. Anlamadığım için mi yoksa komik olmadığı için mi bilinmez.

Gogol, Molière ve Dil

Shakespeare’den sonra birçok şey okudum fakat Gogol’ün “Bir Delinin Anı Defteri” öyküsünde okuduğum bir alıntı beni altüst etti: ”Hayır artık dayanacak gücüm kalmadı. Tanrım! Neler yapıyorlar bana! Kafama buzlu sular akıtıyorlar! Beni dinlemiyorlar, neler çektiğimi görmüyorlar. Ne yaptım ben onlara? Niçin çektiriyorlar bana bütün bu acıları?”² Bu alıntı kadar beni etkileyen, düşündüren pek az alıntı olmuştur. Pek tabii bu alıntıya kadar birçok şey yaşandı, etkisini tetikleyen patika oluşturuldu fakat yine de sarsıcılığı bir farklıydı. Alıntıyla birlikte dilin ne kadar sınırlı olduğunu, iletişimimizin ne kadar yüzeysel olduğunu ve kimsenin kimseyi dinlemediğini çok daha iyi anladım. Bende hiçbir zaman geçmeyecek bir etkiyle birlikte büyük bir hüzün de yarattı. Siz de karşılaşmışsınızdır mutlaka böyle çarpıcı alıntılarla, durup düşünün mutlaka. Peki, diye soracaksınız, bunun tiyatroyla alakası ne? Şöyle ki, 20 Aralık 2020’de bu kitabı okudum ve bundan birkaç ay sonra, 18 Mart 2021’de, Moliere’in George Dandin’ini okudum. George Dandin, varlıklı, alt tabakadan bir insandır ve soylu ailenin bir kızı olan Angelique’le evlenir. Angelique onu hep aldatır fakat George Dandin, bunu kızın ailesine kanıtlayamaz çünkü onu suç üstünde yakalayamaz. Hatta bazen suçlu kendisi olur, azar yer. O da dövünür ve “Ağzımı bile açmayacağım çünkü ne desem boş.” der 2. Perde 13. Sahne’de. Kimse onu dinlemez, o da kendince somut bir şeyler arayıp durur, yakınır. Aynı şekilde bizi de kimse dinlemez, umursamaz. Kim herhangi bir sohbette karşısındakine soru sorar, merak eder ve dinler ki? Kim başkası üzerine düşünür, onu kollar, onu “özne” olarak görür? Çağımız bir yüzeysellik çağı ve kendimi tüm bunların dışında tutmuyorum, tutamam da zaten. Maalesef iletişim yüzeysel olunca, ilişkiler yosun tutunca, toplumun çarkı yavan şeylerle dönünce birey olarak sen de buna maruz kalıyorsun. Toplum er ya da geç “gergedanlar”a dönüştürüyor insanı.

Konumuza dönecek olursak, dil ve iletişim(sizlik), “kimseye hiçbir şey anlatamama” zihnime Moliere’le daha da kazındı. Hayatıma da büyük etkileri oldu tabii. Belli bir süre doğru düzgün konuşamadım bile, dili doğru kullanma takıntısının doruğundaydım. Yalnızlığımı mimlemişti sanki bu farkındalık; Zamanımızın Bir Kahramanı’nın başkarakteri Peçorin’in “Belki yarın öleceğim!… Dünyada beni tam olarak anlamış hiçbir yaratık kalmayacak.”³ demesi de bir başka vurmuştu beni. Hâlâ Peçorin beni korkutur, “Hayatımda birbirimizi anlamaya çalışacağımız kimse olmayacak mı?” sorusunu sordurur. O gün bugündür içimde hep bir yalnızlık hissi vardır.

Peki sadece bu manyaklıkları mı soktu kafama bu oyunlar, romanlar, öyküler? Kümülatif bir şekilde beynimi mi yiyorlar? “Okudun da iyi b.k yedin!” demeden önce biraz bekleyin, sakinleşin. Bana, her insanın algısının farklı olduğunu, kimseyi tamamen anlayamayacağımızı göstererek ruhuma incelik de kattı aynı zamanda bu eserler. “Her insanın algısı farklıysa, dünya yorumu farklıysa onları nasıl anlayabilirim ki?” sorusunu sordurttu ve insanları yargılamamayı öğretti. Evet, bir insan organik hoşafa bile tapıyorsa ilk önce “Ne yapıyor bu mal? Hoşafa tapıyor hehehehehe.” demeden önce “Neden bu adam hoşafa tapıyor, onu buna iten sebepler ne?” demeyi öğrendim. Dolayısıyla yargılamayı hiç sevmiyorum, ekseriyetle kaçınıyorum bundan.

Özetlemek gerekirse insanları anlamanın imkânsız olduğunu, hayatın bir algı meselesi olduğunu, dilin sınırlı bir araç olduğunu ve insanlar (genellikle sevdiğimiz insanlar) üzerine düşünmemiz gerektiğini, onları “anlamaya çalışmamız” gerektiğini öğrendim. Anlamak imkânsızdır, aslolan anlamaya çalışmaktır. Sevdiğiniz insanlar (hatta isterseniz sevmedikleriniz insanlar) üzerine düşünün sevgili okur çünkü yalnızca bir yaşamımız var ve Peçorin gibi anlaşılmadan, iletişim kurmadan, kaos içinde yaşayıp gitmek çok yıpratıcı. Yeni, farklı bir şey bulursanız gelip bana da söyleyin, ben de uygulamaya çalışıyorum ne de olsa.

Antik Yunan Oyunları ve Ionesco

Moliere’den sonra Antik Yunan oyunları, Gogol’ün birkaç oyunu, Puşkin’in oyunları ve Tanzimat Dönemi’nde yazılmış oyunları okudum. Özellikle Âli Bey’in “Ayyar Hamza” ve “Kokona Yatıyor”unu çok sevdim, gerçekten de Moliere’den birçok iz vardı. YouTube’da kayıtları da vardı, onları da izledim. İzlemekten ve okumaktan en çok keyif aldığım şeylerse Antik Yunan oyunlarıydı. Kaynağını Homeros’tan, Hesiodos’tan ve sözlü gelenekten aldıkları için çok keyifli ve verimliydi. Euripides’in Heraklesoğulları, Ari Çokona çevirisiyle ilk çıktığında hasta hâlimle gidip İş Kültür’den aldığımı hatırlıyorum. Çok rahattılar Antik Yunanlılar, oyunlarının içerikleri çok geniş kapsamlıydı ve edebi olarak da gayet yeterliydi. Her ne kadar çok sevsem de zihin dünyamda büyük etkileri olmadı. Büyük etkisi olacak bir sonraki durak, yakın zamanda okuduğum Eugene Ionesco olacaktı.

Her ay YKY’nin, İş Kültür’ün, Can Yayınları’nın ve daha birçok yayının neler bastığına bakıyorum. Ionesco’nun “Gergedanlar”ı YKY’den çıktığında ve konusunun dilin keyfiliği, iletişimsizlik ve toplum olduğunu görünce gözlerim parladı. Hemen not ettim. İlk önce Beyaz ve Siyah’ı okudum: Bir oyun yazarının resim kitabı. Çok sevdim, bana çok samimi geldi. Ardından Gergedanlar’ı okudum ve daha çok sevdim, alegorilere ve “absürtlüğe” bayıldım. Tek romanı olan Yalnız Adam’ı ve Kel Şarkıcı, Ders, Sandalyeler, Gergedanlar gibi oyunlarını okuduktan sonra “Notlar ve Karşı Notlar”ını okudum. Ionesco, gerçekten oldukça ilgi çekici bir adam. O da varoluşun girdabına çekilmiş ve neden var olduğunu, neler yaptığını bilmiyor, sadece yazıyor. Bazı şeyleri, “kendi içini” göstermek için. Kendi olmak, belki de kendini aşmak için. Asla belli bir ideolojiye bağlı kalmıyor ki bunu belli ediyor. Yazılarında ve iç dünyasında hiç kimseye ve hiçbir ideolojiye bağlı kalmadığı çok bariz, bu da onu daha samimi kılıyor. Dili, iletişimsizliği, varoluşun absürtlüğünü ve bununla bağlı birçok konuyu anlatmayı seviyor. Ben de seviyorum, dolayısıyla onu okumaktan keyif alıyorum!

“Yaratma cesareti” olan bir insan ve bunu sonuna kadar destekliyor. Örneğin benim bazen olmuyor. Bu yazıyı yazarken bile taslağını beğenmedim, üzüldüm. “İyi yazamamak” konusu bazen ruhuma çok ağır geliyor fakat bu kademeli bir şey. Yazmadan nasıl gelişeceğim ki! Gel de söyle işte. Ionesco bunu destekliyor, “Yazın,” diyor adeta, “ne olursa olsun ve ne yapıyorsanız yapın.” Bu da biraz Mevlana’nın yazın versiyonu gibi oldu ama olsun. Düş kurmanın, yaratmanın, üretmenin ne kadar değerli olduğu hakkında sık sık vurgu yapıyor. “Uydurduğum ve düş kurduğum zaman gerçek olduğumun bilincine varıyorum. Hayal kurma kadar açık ve ‘mantıklı’ bir şey yoktur. Hatta doğruyu söylemek gerekirse bana mantıksız görünen, kendisi mantıksız olan, aklımın almadığı şey dünyadır. Dünyayı durmadan uyarlamaya çalıştığım, tabi kılmaya çalıştığım yasalar kendi kafamın içindedir.”⁴

Ionesco okumak istemsizce insanı dil, toplum, iletişim, varoluş, Tanrı, hayat, ilişkiler… üzerine düşünmeye itiyor. Sanatın, ideolojinin ötesinde olduğunu düşündürtüyor, bunun uygulamasını da Ionesco oyunlarında gösteriyor. Kendine odaklanıyor Ionesco ve bunun, insanları ilgilendirecek bir şey olmasından hoşnutluk duyuyor. Ben de şu an öyle yapıyorum ve kısa kısa kendi tecrübelerimi paylaşıyorum. Arada dalıp birçok oyunu düşünüyorum, birçok düşünce de zihnime akın ediyor. Şu sıralar çokça bu alıntıyı düşünüyorum örneğin: “Kendi sosyal düzeyime çıktığımda kişiliksizim. Ya da çok az kendimim.”⁵

Kel Şarkıcı’yı, Ionesco’nun ilk karşı-oyun’unu, ilk okuduğumda pek sevmemiştim. Tekrardan okuyunca ve bunun trajikomikliğini fark edince çok sevdim. Oyunda iletişimsizliği, tekdüzeleşmeyi, garip ilişkileri o kadar kısa ve öz bir şekilde anlatıyor ki şaşırıyorsunuz, hatta ürküyorsunuz. Evet, Ionesco tiyatrosu ürkütücüdür aslında. Sandalyeler’i okuyup yaşlanmaktan, Gergadanlar’ı okuyup topluma kurban gitmekten, Ders’i okuyup öğretmenlerden ve aptallaşmaktan, Jack or The Submission’ı okuyup tekdüzeleşmekten ve tüm oyunlarını okuyup “Ağzımı bile açmayacağım çünkü ne desem boş.” demekten korkmayan var mıdır? Onu okurken sahne gözünüzün önüne gelir çünkü her şeyi yazmıştır, sahne betimlemeleri şahanedir. İzleyince, okurken canlandırdığınız sahneyle bire bir aynı olduğunu göreceksiniz! İnce eleyip sık dokur. Ionesco’nun kişiliğinin tanışmaya, üzerine düşünmeye değer olduğunu ve eserlerinin de kapsadığı alan içinde yetkin olduğunu düşünüyorum. Merak ettiyseniz mutlaka bir bakın derim!

Devamı… Sanırım Göreceğim

Serüvenim kabataslak bu kadardı. Tiyatro okumak da izlemek de zihin dünyası için çok verimli bir şey. Okurken, sahnenin nasıl olacağı, karakterlerin mimikleri, kıyafetleri, hareketleri ve müzikler tamamen bize kalmış. İstersek perde kapanınca biz de mola veririz, istersek durup düşünürüz istersek de tam gaz devam ederiz. Tarihi açıdan da tiyatro kültürü oldukça değerli, örneğin Antik Yunan’da festivallerde oyun yazarları yarışıyorlardı. Hatta üç oyun yazıyorlardı (Oidipus üçlemesi gibi) Aiskhylos’un “Zincire Vurulmuş Prometheus”u da bir üçlemedir fakat günümüze ulaşamamıştır. Elizabeth Dönemi İngiltere’sinde de insanlar eğlenmek, günlük hayattan kopmak için gidiyorlardı. Shakespeare ve diğer oyun yazarları da sadece yazar değillerdi, aynı zamanda oyunculardı. Fransa’da da Ionesco’nun bahsettiği gibi birçok keyifli operetler, piyesler sahnelenir, Bulvar Tiyatrosu da bunların arasındadır. Hatırlarsanız Dostoyevski de sık sık Sevilla Berberi’nden bahseder, bu oyunu çokça metheder. Sonrasında absürt tiyatro ve birçok yenilikler doğar, sinema ortaya çıkar (Ionesco da birkaç filmde oynamıştır). Şu an da tiyatroya giden, oralarda gülüp eğlenen, hüzünlenen, heyecanlanan milyonlarca insan vardır. Sinemadan sonra her ne kadar etkisi azalsa da tarihsel ve kültürel açıdan tiyatronun önemini yadsımak mantıklı değildir. Kim bilir bundan sonra nasıl oyunlar okuyacağım, izleyeceğim ve bunlar hakkında neler düşüneceğim!

Kaynakça

*(Eugene Ionesco, Notlar ve Karşı Notlar, YKY, çev. Hanife Güven, s. 93)

¹(Shakespeare, Nasıl Hoşunuza Giderse, 2. Perde 7. Sahne)

²(Gogol, Bir Delinin Anı Defteri, Palto, Burun, Petersburg Öyküleri ve Fayton, İş Kültür, çev. Mazlum Beyhan, s. 208)

³(Lermontov, Zamanımızın Bir Kahramanı, Can Yayınları, çev. Ülkü Tamer, s. 156)

⁴(Eugene Ionesco, Notlar ve Karşı Notlar, YKY, çev. Hanife Güven, s. 64)

⁵(a.g.e, s. 121)