“Ben vardık.”²

I

Gospodinov hakkında neler yazılır bilmiyorum. Sanırım her şey- ve de hiçbir şey. Tam da böyle bir yazar. Öyle esnek, öyle yorumlanası (esneklik yorumlanabilirliği doğurur) ve bir yandan da o kadar karmaşık ki. Amacının da zaten bu olduğunu düşünüyorum: Bir tür zihin gezinmesi. Odaklanamayan, düşünmeyen ve efor sarf etmeyen zihinlerimize karşı bir meydan okuma. Gerçekten zor bir okuma deneyimi ve eminim çok daha zor bir yazma deneyimi. Hüznün Fiziği ve Zaman Sığınağı’nı yazmayı düşünemiyorum bile! Düşünüyorum ama kıskanıyorum.

Gospodinov bana, hayatın ne kadar karmaşık ve amorf olduğunu gösterdi. İnsanların, kendi yaşamlarının hem yan karakterleri hem de başkarakterleri olabileceklerini – hatta var olmayan şeylere bile dönüşebileceklerini… Onu, romancılığını ve romanlarını düşünürken bile doğrusal düşünemiyorum. Hayattaki her şey, her girdi ve çıktı paramparçaymış gibi hissediyorum. Öyle mi gerçekten?

II

2023’te Zaman Sığınağı’yla aldığı International Booker Prize’la daha da ünlenen, ikinci romanı Hüznün Fiziği’yle ünlenen, ilk ve deneysel romanı Doğal Roman’la dünya çapında ün kazanan Georgi Gospodinov’un Türkçede 4 çevirisi bulunuyor.

Mart 2025’te yayınlanan “Yokluğun Haritaları” adlı şiir seçkisiyle beraber Gospodinov çevirisi sayısı 4’e çıktı. Kariyerine şiirle başlamış yazarımızın bir şiir çevirisi de çıkması oldukça sevindirici! Toplamda 4 romanı bulunan yazarımızın son romanı “Bahçıvan ve Ölüm” (Градинарят и смъртта) 2024’te, vefat eden babasına ithafen yayınlandı.

III

Sanırım Gospodinov’u neredeyse hiçbir zaman bir yere varmadığı fakat kurgusunu ince eleyip sık dokuduğu için seviyorum.

“Eğer dil olmasaydı / susup içimize nasıl atardık? / Sinip nasıl saklanırdık? / Nasıl gizlenirdik altına… / İnlerimizi nasıl yapardık… / Her şeyin üzeri kapatılabilir / birkaç sözcükle”³

IV

Doğal Roman’a bayılmadım. En azından şu an öyle hissediyorum. Genç bir yazarın eşinden ayrılmasından başlayarak belki de yalnızlıktan aklını sıyırmasına (?) kadar geçen romanı okumak, Gospodinov’un da dediği gibi “kendi hayatımızı anlatmanın imkânsızlığı hakkında” gibiydi. Romanın kapalı anlatımını sevdim çünkü her şeyin gözümüze sokulduğu, okura/izleyiciye güvenilmediği için flashbacklere boğulduğumuz şu günlerde açık uçlu bir şeyler okumak iyi hissettirdi.

Her şeyi sunmak zorunda mıyız? Saklı kalan, bizim bile fark etmediğimiz, derinlerde yatan şeyler yok mu? Bazen gözümüzün önünde olan ve görmediğimiz bazen de ötelerde bir yerde olan şeyler yok mu? Hayatımız, ilişkilerimiz, sinekler, anatomi, Tanrı, tuvaletler o kadar karmaşık ki… “Keşke her şey ilkokul kitabındaki gibi basit olsa.” ⁴ Romanda da bir yandan sinekler, tuvaletler, romanlar, bitkiler üzerine düşünen genç bir adam varken bir yandan da onun geçmişe takılı kaldığını fark ediyoruz. Sık sık Ema’yla olan ilişkisine, aldatılmasına, o evle ilgili “rüyalara” atıf yaptığını da görüyoruz. Hiçbir şey göründüğü gibi olmuyor! Sinek, İncili’ni düşünürken içimizde hüzün çanları çalabiliyor. Bilinçaltımız bize kumpas düzenleyebiliyor. Dolayısıyla Doğal Roman, sanki gerçeklerle ya da kendi duygularıyla yüzleşmekten korkan bir gencin romanı gibi. Romanlar üzerine düşünüyor, serseri olmayı planlıyor, boş muhabbetler yapıyor ama kendisini merkeze koymuyor; sinekler, bitkiler, Tanrı merkezde oluyor, o değil. Biz de öyle değil miyiz, yeri gelince kaçıp durmuyor muyuz? Yoruluyoruz, birçok şey düşünüyoruz, daldan dala atlıyoruz ve kaçıyoruz. Belki de korkuyoruz, çekiniyoruz?

“Doğal” olan bu mudur bilmiyorum ama ismini bile bilmediğimiz karakterimizden çok kediler ve Ema daha canlı. Zihnimizde kendimizi çok mu dışlıyoruz? Ya da bir romancının zihni kendininkinden çok başkalarının zihnine mi girmek istiyor? Sineklerinkine, arkadaşlarınınkine örneğin. Ne olursa olsun, ister romancı ister marangoz, zihnimizde, oralarda bir yerde hep bir şeylerin gizli olduğunu unutmamak lazım. Zihnin çok karmaşık, farklı çalışan bir yapı olduğunu da.

“Orada, / olmadığımız yerde / sonsuz öğle sonrası ve yazdır, / sinek ve gökyüzü / ve olmayıp / yine de olan / her şey / oradadır.”⁵

V

Onun romanlarında özgür hissediyorum: İstediğim şeyi düşünebilir ve her şeyi istediğim şekilde yorumlayabilirmişim gibi. Her şey olanaklıymış gibi- ki öyle! Gospodinov romanlarında karakterin cinsiyeti her an değişebilir, bulunduğu zaman dilimi ve konuşulan konular da. Picasso, Tarantino, Homeros, tuvaletler, labirentler, komünizm, hüzün, zaman, balinalar, komünizm, Bulgaristan, gençlik, hafıza, Gaustin? Ne istersiniz, 90’lar, 70’lar, 60’lar?

Gospodinov’un romancılığı karakterleri, olayları, üslubu ve akışı yorumlayacağınız romancılık değil. Sizi düşüncelere, duygulara, zamana, hüzne, neşeye iten, zaman zaman yoran ve düşünemez hale getiren fakat zaman zaman da aydınlanma yaşattıran bir romancı.

VI

Gospodinov çevirilerini bitirmiş yazar sesleniyor! Doğal Roman, Gospodinov’un romancılığında oldukça önemli bir yer taşıyor aslında. Çizgisel bir öykü anlatamayan romancımızın üslubunu ve anlatmaya çalıştığı şeyleri arayışının romanı gibi. Hüznün Fiziği’nde hüznü işleyecek olan Gospodinov, bu romanda da bir yazarın hüznünü ele alıyor: Ayrılık, boynuzlanma, kendi hayatının elinden kayıp gidişi… Komünizm sonrası Bulgaristan’da bir yazar olduğunuzu, yazamadığınızı, boynuzlandığınızı ve eşinizin başkasından bir çocuğu olduğunu düşünsenize!

Diyalogların önemsizliği de bu romanda göze batıyor aslında. Romanın başında arkadaşlarıyla oturup tuvaletlerden ve sineklerden bahseden başkarakterimiz, Gospodinov romanları boyunca belki de en çok “kendimizi diyaloglara kaptırdığımız” sahneleri bize yaşatıyor. Bunlar dışında romanlar, genellikle daha çok duygu, düşünce ve fiil odaklı. Gaustin’le Gospodinov (Zaman Sığınağı’nın başkarakteri olan) bile pek fazla diyaloğa girmiyor; girince bile romanın akışı için gerekli olan ve başkarakterin araştırmaları, okurun bulguları için girmişler gibi hissettiriyor.

VII

Her şeyi vermemek, görünenin arkasındakini yorumlamak, düşünmek, hissetmek… Görünen her neyse artık! Biraz sezgi. Hafızayı, hüznü, hikâyelerimizi, ben’i, biz’i, minotoru, şüpheyi…

VIII

Ben her şeyiz. Yazar, öğrenci, minotor, mühendis, müzisyen, dilenci, öğretmen, bitki, kedi, yumurta… Her şeyiz ve değiliz. Geçmiş satın alan başkarakteri olan bu romanda Gospodinov, nasıl da güzel arka plan oluşturuyor! Anlattıklarını hem anlatıyor hem de anlatmıyor, hem derinleşiyor hem de derinleşmiyor. Çizgisel olmayan yapıda, labirentte, bizi gezdirirken sadece öykülerde değil içimizde de geziyor. Nasıl yapıyor bunu Gospodinov? Gücünü sezgisellikten ve anlatının yorucu gücünden alıyor (ve size kalan daha birçok şeyden). Bana çokça hayatın göründüğü gibi olmadığını düşündürtüyor. Hatta bırakın “görmek” fiilini, görmediğimizi, bizim biz olmadığımızı düşündürüyor. Karakterin “kendi bedeninin içinde ev hapsi”nde⁶ olması tekrardan düşündürür: Peki, biz? Biz, ne kadar biz’iz? Bunca reklam, bunca tüketilecek şey, bunca iş, ahlaki ve toplumsal ödevler… Kendimiz üzerine ne kadar düşünüyoruz? Ne kadar tanıyoruz kendimizi? Ne tür öykülerden hoşlandığımızı mesela? Düşünsek bile işin içinden çıkabilir miyiz, ağlarla örülmüş bu benlik probleminin?

Bununla birlikte Gospodinov, hayatımızın başrolü olup olmadığımızı sorgulatıyor (buradan Dag Solstad’a göz kırpalım). Öyle misiniz? Cevap ne olursa olsun, şunu kabul ederiz sanırım: Her şeyin başrolü biz değiliz. Her şey bizden çıkmıyor. Doğal Roman’daki başkarakter de kendinden çok etrafından bahsediyordu örneğin. Tuvaletlerden, kedilerden, ölümden, geçmişten fragmanlardan… “Zihnimizde de böyle miyiz acaba?” sormak lazım diye düşünüyorum. Kendimizi çok mu dışlıyoruz? Neyiz, ne yapıyoruz?.. Estetik, yorgun, şüpheci bir soru işareti. Savaştan kaçıyoruz, savaşa gidiyoruz, çocuk yapıyoruz, topluma ayak uydurmaya çalışıyoruz, baskılara dayanmaya gayret ediyoruz, yoruluyoruz, sanat yapıyoruz…

Sinemada, yazınsal alanda ve sanatın pek çok dalında şunu görüyoruz: Olaylar Raskolnikov’un, Bjorn Hansen’ın, Jean Valjean’ın, Walter White’ın, Michael Scofield’ın etrafında şekilleniyor. Sinemadan örnek verecek olursak, herkeste bu sendrom, “Birdman”lik var sanki?.. Gospodinov’un romanlarındaysa tam tersi, ana karakterler (?) “ana” hissettirmiyor. Hatta arka plandan, etraftan anlıyoruz ana karakterin ya da varsa karakterlerin neler düşündüğünü. yazının başında bu yüzden “Nasıl da güzel arka plan oluşturuyor!” dedim (bakın, ben de açıklama gereği duyuyorum, belki de asıl yaptığım şey bu olduğu için). Hüznün Fiziği’nde de bunu devam ettiriyor tabii.

21 yüzyılda iletişimin ve bilginin bu denli ulaşılabilir olması, “başkarakterliği” de etkiliyor. Hiçbir zaman yalnız kalamıyoruz, zihnimizde hep bir “öteki” imgesi var. “Öteki” imgesi sosyal medyada, sokakta, dedikodularda, dizilerde hep yeşeriyor. Bütün bunlar arasında yeniden benlik, toplum, yalnızlık ve düşüncelerin saflığı konusunda sorular sorup dehşete düşmek işten bile değil. Maskeler, maruziyetler, mecburiyetler, zorunluluklar… Hayattaki değişkenlerin aşırılığı insanı korkutuyor. Nedir ki kişilik? Murat Menteş romanlarındaki gibi kılıktan kılığa girmez mi? Satoshi Kon filmlerindeki gibi amorf değil midir? Dag Solstad romanlarındaki gibi çaresiz, Ionesco’nun oyunlarındaki gibi anlamsız değil midir? Gospodinov’la sadece kişiliğin -ben’in- değil, hayatın kendisinin öyküden öyküye atladığını, kılık değiştirdiğini, anlamlı ve anlamsız olduğunu, çaresiz olduğunu, en çok da çoğul ve çizgisel olmayan olduğunu görüyoruz. “Hiçbir labirent ve hiçbir öykü çizgisel değildir”⁷ çünkü.

IX

Tekrardan söz, çevirileri bitirmiş yazarda! Hüznün Fiziği’ndeki “paramparça”lığı ve Zaman Sığınağı’ndaki hafıza kaybını her gün- ya da sık sık tecrübe ediyoruz. Zaman Sığınağı pandemi döneminde yayınlandı. Şimdi geriye bakın, ne kadar da uzak geliyor… Zaman ne kadar da uçucu ve hafızamız ne kadar da zayıf! Aynı zamanda ne kadar fazla işle, düşünceyle ve problemle uğraşmak zorundayız! Ne kadar değişken bir dünyadayız! Bu yüzden “ben varız”. Bulunduğumuz zaman dilimi, hafızamızın konumu veya kişiliğimizin aldığı form hiçbir zaman aynı değil. Değişken, tıpkı bir labirent gibi. Sosyal ortamlarda, yalnızken, okurken, lavaboda… Düşünüp hissettiğimiz sürece her şey olanaklı, dolayısıyla her deliğe ve her forma bürünmemiz işten bile değil. Gospodinov da bize bunu gösteriyor: Başkarakter her zaman kendisi ama değil.

Diyaloglardan bahsetti çevirileri bitirmiş yazarımız, Gospodinov okurken diyalogların anlamsızlığı ve absürtlüğü gözüme çarpıyor. Gaustin’le başkarakter konuşurken de aralarındaki anlaşmazlık, Gaustin’in “farklılığı” da bu ilginçliği daha da tetikliyor. Kendince dünyayı gezen, sığınaklar kurup kitap yazan Gaustin’le iş arkadaşı başkarakter anlaşamıyor. Aralarındaki o uçurum kapanmıyor. Gospodinov’un romanlarında hep bu durum yok mu zaten? Başkarakter bir şeyler anlamaya çalışır, bir şeylere ulaşmak istiyordur ama neye ve nasıl? Uçucu hafıza aracılığıyla mı? Yoksa diyalog mu? Hikâyeler mi? Amaç hayatın kendisine odaklanmak mı?

“Kiminle konuşur / kendi kendine konuşanlar / Onlarla kim konuşur / Ve ne der onlara / Çünkü tek duyduğum / verdikleri cevaplar”⁸

X

“Kendi bedeninin içinde ev hapsi”nde olan Hüznün Fiziği’nin başkarakterinde de görüyoruz bunu: Bir şeyler için çabalıyordur ama ne için ve neden? Hatırlarsanız karakterimiz, başkalarının hikâyelerine tanık olma özelliğini yitirdikten sonra bu cümleyi kuruyordu ve hayatına devam etmeye çabalıyordu. Biz de böyle değil miyiz? Zaman zaman bazı özelliklerimiz, istememize rağmen bizi arzulamadığımız şeylere yönlendirebilir. Bir özellik, ev hapsimiz, yüzünden bile bile acı çekebiliriz. Kelimeleri daha düzgün seçecek olursak: Sorun, ben olmaktır. Ben’e boyun eğmektir.

XI

Yolda olmanın, ne istediğini bilmemenin, hafızanın, hüznün, diyalogların, ben’in, biz’in, zamanın, karakterin, sineklerin, önemsiz şeylerin, düşüncenin, sezginin, tutkunun, yorgunluğun, paramparçalığın, yok olmanın, olmamanın…

Şu anda yokum / Sofya, Londra, / Madrid, Lizbon / Pula, Tanca ve Bologna, / Roma, İstanbul, / Kazablanka, Panama, / Santiago ve Locarno’da… / Olmadığım / onca yer. / Tanrı’nın şehrinde de yokum, / kendimkinde de… / Tıklım tıklım / yokluklarla / dolu bir dünya.⁹

Beni olmadığım yerlerde arayın. — Gaustin, Geç Dönem Mektupları

Kaynakça

¹ Georgi Gospodinov, Hüznün Fiziği, Metis Yayınları, çev. Hasine Şen Karadeniz, s. 46.

² a.g.e, s. 262.

³ Georgi Gospodinov, Yokluğun Haritaları [Dilin Saklandığı Yer], Metis Yayınları, çev. Hasine Şen Karadeniz, s. 130.

⁴ Georgi Gospodinov, Doğal Roman, Metis Yayınları, çev. Hasine Şen Karadeniz, s. 138.

⁵ Georgi Gospodinov, Yokluğun Haritaları [Orada], Metis Yayınları, çev. Hasine Şen Karadeniz, s. 141.

⁶ Georgi Gospodinov, Hüznün Fiziği, Metis Yayınları, çev. Hasine Şen Karadeniz, s. 117.

⁷ a.g.e, s. 46.

⁸ Georgi Gospodinov, Yokluğun Haritaları [Başka Hat], Metis Yayınları, çev. Hasine Şen Karadeniz, s. 64.

⁹ a.g.e, Yokluğun Haritacılığı, s. 126.